Per trein van Winnipeg naar de rand van de Hudsonbaai

Vanuit Winnipeg de prairie over

Een VIA Rail-trein rijdt door akkers bij Portage la Prairie in Manitoba.

De VIA Rail-trein vertrekt vanuit Winnipeg en rijdt eerst door de vlakke, vruchtbare landbouwgrond rond Portage la Prairie. Verder noordwestelijk liggen Dauphin en een korte passage door Saskatchewan. Bij The Pas bereikt de lijn de plek waar de Pasquia- en Saskatchewan-rivier samenkomen.

De overgang naar het noorden gaat geleidelijk. Tarwevelden verdwijnen achter zwarte sparren, dennen, witte berken en tamaracks. Daarna liggen water en bos dichter langs de spoorbaan. De lijn passeert Wabowden, tussen drie meren, en Thicket Portage, voordat zij Thompson aan de Burntwood River bereikt.

Thompson is de grootste plaats op het noordelijke deel van de rit. Daarna volgen vooral kleine spoorhaltes: Sipiwesk, Pikwitonei, Ilford en Gillam. De tocht duurt volgens de dienstregeling ongeveer 48 uur en beslaat twee nachten. Die tijd hoort bij de route. De trein legt niet alleen een lange afstand af, maar stopt ook in plaatsen waar spoorvervoer een gewone dagelijkse functie heeft.

Kleine haltes, boodschappen en vracht

Thicket Portage heeft geen wegverbinding die het hele jaar bruikbaar is. Pikwitonei en Ilford zijn over land eveneens beperkt bereikbaar. Bewoners van Thicket Portage nemen de trein naar Thompson voor boodschappen, omdat hun woonplaats geen winkel of benzinestation heeft.

De wagons brengen daarom meer dan bezoekers naar de kust. Mensen reizen voor familie, winkels en afspraken; goederen en voorraden gaan mee naar kleine plaatsen langs de lijn. Ten noorden van Gillam vormt het spoor de enige landverbinding met Churchill.

Dat bleek in 2017, toen overstromingen het spoor ten noorden van Gillam beschadigden. Churchill bleef toen alleen per vliegtuig bereikbaar. Voedsel, brandstof en andere benodigdheden werden duurder, terwijl familiebezoek voor veel bewoners onbetaalbaar werd. Sinds 2018 zijn de spoorlijn en de haven in handen van een samenwerkingsverband van 29 First Nations en 12 andere noordelijke gemeenschappen.

Van boreaal bos naar open toendra

Na Thompson verandert het land rond de trein opnieuw. Het boreale bos wordt dunner. Bomen op de permafrost staan soms scheef, groeien lager en staan verder uit elkaar. Open muskeg, drassige veengrond, neemt grotere stukken van het landschap in.

De laatste honderden kilometers lopen door een nat gebied met meren, beken en permanent bevroren ondergrond. Vanuit het raam verschuift de begroeiing van een gesloten bosrand naar losse donkere stammen. Bij Churchill begint de vrijwel boomloze subarctische toendra.

Gillam is de laatste grotere halte voor Churchill. Daarna loopt de lijn door open terrein naar een eindpunt zonder aansluitende weg naar het zuiden. Het spoor eindigt in een plaats die aan die verbinding haar huidige vorm dankt.

Churchill groeide vanaf het station

Aan het einde van de negentiende eeuw zochten handelaren en ingenieurs een noordelijke uitvoerroute voor graan van de Prairies naar Europa. Churchill werd het eindpunt vanwege de diepe haven. Tussen 1929 en 1931 kwamen spoorlijn, haven en stationsgebouw tot stand; de straten van de nieuwe plaats werden vanaf het station uitgezet.

Het stationsgebouw heeft nog altijd een hoge toren, een perron en ruimtes die reizigers, vracht en spoorwegpersoneel dienden. De oorspronkelijke graanroute kreeg inmiddels een bredere taak. De trein brengt mensen, boodschappen en vracht. In het ijsvrije seizoen geeft de haven onder meer brandstof, bouwmaterialen en voorraden door aan noordelijker gemeenschappen.

Churchill ligt bij de monding van de Churchill River, aan de westelijke oever van de Hudsonbaai. De plek ligt op de grens van boreaal bos, subarctische toendra en zee. Aan de zuidkant staan nog lage, ijle bomen; richting het noorden overheersen permafrost en open toendra. Spoor, haven en woonstraten liggen er dicht bij elkaar in een compacte kustplaats zonder wegverbinding met het zuiden.

Zomerwater voor beluga's, herfstijs voor beren

Juli en augustus passen bij beluga's. In die maanden trekken duizenden dieren uit de westelijke Hudsonbaai naar de relatief warmere estuaria van de Churchill en Seal River om te foerageren en zich voort te planten. Begeleide boot- en Zodiacexcursies varen op de rivier; ook begeleide kajaktochten zijn mogelijk. Sommige aanbieders gebruiken een hydrofoon om geluiden onder water hoorbaar te maken.

Regels houden afstand tussen vaartuig en dier. In de smalle delen van beide estuaria geldt minimaal vijftig meter; elders is dat honderd meter. Bij rustende dieren of een moeder met kalf bedraagt de afstand tweehonderd meter. Zwemmen met, voeren of aanraken van zeezoogdieren is verboden. Een excursie biedt dus een mogelijkheid om wilde dieren op het water te zien, geen vaste uitkomst.

Oktober en november vormen de hoofdperiode voor ijsberen. Nadat het zee-ijs in de zomer verdwijnt, verblijven de beren op land. In de herfst verzamelen ze zich langs de kust, in afwachting van nieuw ijs waarop ze weer ringelrobben kunnen jagen. Vergunninghoudende tundravoertuigen volgen vaste paden in het Churchill Wildlife Management Area. Operators houden afstand en mogen beren niet lokken, onderscheppen of hun route veranderen voor een nabije ontmoeting.

In juli en augustus kunnen ook solitaire ijsberen langs de rotskust voorkomen, maar beluga's zijn dan de voornaamste reden voor een begeleide natuurtocht. IJs, weer en de bewegingen van de dieren bepalen of er iets te zien is. Een specifieke waarneming, aantal dieren of combinatie van soorten valt niet te beloven.

Praktisch: trein, kamer en excursie

VIA Rail vertrekt volgens de huidige dienstregeling op zondag en dinsdag uit Winnipeg; de terugreis uit Churchill rijdt op donderdag en zaterdag. Churchill is bereikbaar per trein of vliegtuig. Boek trein, kamer en excursie ruim samen: juli en augustus zijn druk voor beluga-excursies, terwijl voor de ijsberenpiek van half oktober tot half november vaak ongeveer een jaar vooraf wordt gereserveerd.

Van het eindstation naar de baai

Een VIA Rail-trein arriveert bij het historische station van Churchill naast de lage kustplaats.

Bij aankomst staat de trein aan het begin van Churchills straten. Achter het station liggen de lage woonplaats en de haven. De Churchill River loopt verder naar de westelijke Hudsonbaai.

Van ongeveer half juli tot begin november kunnen schepen de haven gebruiken. Daarna sluit zee-ijs de baai weer af. Aan de lage kust verdwijnen de laatste bomen. Voor de spoorbaan ligt de Hudsonbaai, in het seizoen open water en daarna ijs tot aan de horizon.