Haida Gwaii begint bij de palen van Ḵay Llnagaay

Zes palen aan Second Beach

Zes monumentale palen staan voor het Haida Heritage Centre bij Ḵay Llnagaay nabij Skidegate.

Het Haida Heritage Centre at Ḵay Llnagaay staat bij HlG̱aagilda/Skidegate, op de plek van het voorouderlijke dorp Ḵay Llnagaay, ‘Sea-Lion Town’. Tot ongeveer twee eeuwen geleden stonden hier langhuizen langs baai en strand. In 1976 kwam er een museum; het huidige centrum opende in 2007.

De gebouwen volgen de vorm van een reeks langhuizen uit het historische kustdorp. Voor de gevel staan zes palen, opgericht in 2001. Ze verwijzen naar Skidegate, Ts’aahl, Cumshewa, Skedans, SGang Gwaay en Tanu: dorpen en clans waarvan nakomelingen nu in Skidegate wonen. De palen tonen dus niet alleen figuren in hout. Ze verbinden families met plaatsen die door ziekte, gedwongen verhuizing en koloniale ingrepen ingrijpend veranderden.

In Saahlinda Naay, het ‘Saving Things House’, liggen historische Haida-objecten naast hedendaagse kunst, archieven en natuurhistorische collecties. Gesneden palen, maskers, sjamanenstaven, manden van sparrenwortel en sieraden van goud, zilver en argilliet laten zien hoeveel kennis in materiaal en techniek zit. Rode en gele ceder leverden hout en bast voor huizen, kano’s, maskers, gebogen dozen en weefwerk.

Het centrum houdt die kennis niet achter glas. In de open Carving House werken kunstenaars aan monumentale palen en kano’s; er zijn ook markten en muziekoptredens, met Second Beach langs de achterkant van het gebouw. In de Canoe House ligt de vijftien meter lange LooTaas – Wave Eater, die Bill Reid uit één boom van Haida Gwaii sneed. Het werk rond die kano bracht ook kennis over kanobouw opnieuw in omloop.

Rondleidingen leggen de verbindingen precies bloot. Weefrondleidingen volgen cederbast, sparrenwortel en wol naar manden, hoofddeksels, gewaden en dekens. Andere rondleidingen behandelen de dorps-, clan- en familiegeschiedenissen op de palen. Het Heritage Centre is daarmee tegelijk museum, werkplaats, podium en plaats voor onderwijs.

Kunst na de koloniale breuk

Haida leven al minstens zes- tot achtduizend jaar in deze archipel. HlG̱aagilda/Skidegate en G̲aw Tlagée/Old Massett zijn nog altijd belangrijke gemeenschappen. Raven- en Eagle-verwantschappen droegen familiegeschiedenissen en rechten via wapens op huispalen, kano’s, kisten en maskers.

De handel in zeeotterpelzen veranderde de eilanden vanaf het eind van de achttiende eeuw. Daarna brachten pokken, mazelen en tuberculose de Haida-bevolking terug tot minder dan zeshonderd mensen aan het einde van de negentiende eeuw. Overlevenden uit zuidelijke dorpen verhuisden onder meer naar Skidegate. Residentiële scholen verboden Haida-kinderen hun taal en cultuur te beoefenen.

Daarom zijn verlaten dorpen en verweerde palen geen bewijs van een cultuur die ophield. In Ḵay Llnagaay werkt het museum aan de terugkeer van menselijke resten en bepaalde culturele voorwerpen. Het ondersteunt ook Haida die een beroep in kunst of erfgoed kiezen en reconstrueert clangenalogieën.

Hedendaagse kunstenaars werken niet buiten die geschiedenis, maar ook niet als naspelers ervan. Charles Edenshaw leerde via zijn stiefvader en een leertijd, maakte werk in hout, argilliet en edelmetaal en gaf een artistieke lijn door aan latere generaties. De museumwinkel verkoopt werk van Haida-kunstenaars via licenties en royalty’s. In Old Massett brengt Sarah’s Haida Arts and Jewellery lokaal argilliet- en houtsnijwerk, sieraden, cederweefwerk en button blankets bijeen.

Graham Island: taal, bos en open kust

Ook de namen op de kaart horen bij het bezoek. In Skidegate neemt het Skidegate Haida Immersion Program de plaatselijke variant X̲aayda Kil op en geeft die door. In Old Massett werkt X̲aad Kíl Née aan de overdracht van de noordelijke dialectvorm tussen de oudste vloeiende sprekers en jongere generaties. Taalonderwijs is geen activiteit die bezoekers kunnen opeisen. Publieke programma’s en tentoonstellingen bieden wel een plaats om te luisteren en te leren.

De archipel telt meer dan 150 eilanden. Een hoofdweg en ongeveer 140 kilometer verharde, onderhouden wegen verbinden op Graham Island onder meer Masset, Tlell, Skidegate en Daajing Giids. Die afstanden geven gemeenschappen ruimte; ze maken een snelle rondrit minder vanzelfsprekend.

Buiten de dorpen groeit gematigd kustregenwoud vanaf zeeniveau de hellingen op. In het zuiden staan rode ceder, hemlock en Sitkaspar dicht bijeen, en langs de Tlell-rivier loopt het bos tot aan zee. North Beach bij Masset en East Beach bij Tlell liggen open aan de kust. Elders snijden baaien en inhammen het land in.

Bij laagwater verschijnen alikruiken, mosselen, keverslakken en krabben tussen zeewier en zeegras. Wat daar ligt, blijft daar: veren, schelpen, zand, drijfhout, stenen en mogelijke artefacten horen niet in een tas. Begraafplaatsen en grotten zijn niet toegankelijk. Voor foto’s van mensen of culturele plekken geldt Ad Kyaanang: vraag eerst toestemming. Yahguudang, respect, geldt op dezelfde manier in het Heritage Centre, in de gemeenschappen en aan de kust.

Praktisch: aankomst en een apart plan voor Gwaii Haanas

Haida Gwaii is bereikbaar per vlucht vanuit Vancouver naar Sandspit of Masset, of per veerboot van Prince Rupert naar Skidegate; reserveer die overtocht tijdig. Tussen de gemeenschappen rijden huurauto’s, taxi’s en Eagle Transit. Het Heritage Centre ligt tien minuten lopen van Skidegate Landing, opent september–april di–za en mei–augustus ma–za van 10 tot 17 uur, en vraagt $24 Canadese dollar vóór belasting voor een volwassenenkaartje. Fotografie is verboden in de museumzalen.

Plan Gwaii Haanas als een eigen tocht. Het wegloze zuiden is alleen per boot of watervliegtuig bereikbaar. Een vergunde operator regelt voor begeleide gasten reservering, bezoekersbijdrage en oriëntatie. Zelfstandige reizigers reserveren en betalen minstens vijf werkdagen vooraf, voltooien de verplichte onlineoriëntatie en nemen Trip Permit plus certificaat offline of op papier mee. Actuele regels bepalen ook waar bezoekers bij Watchmen-locaties kunnen landen en hoe zij die plekken bezoeken.

Over water naar Gwaii Haanas

Een kleine boot nadert een rotsige kust van Gwaii Haanas onder cederbos.

Gwaii Haanas begint niet na een korte rit vanuit Skidegate. Zelfs vanaf de boothelling bij Moresby Camp duurt een kajaktocht naar de grens van het gebied onder gunstige omstandigheden ongeveer twee dagen. Wie zelfstandig vaart, heeft kustnavigatie, zelfredzame uitrusting en tijd voor weersvertraging nodig. Een erkende operator past beter bij reizigers zonder die ervaring.

Getij, stroming, deining, wind en snel omslaand weer bepalen de voortgang op het water. Aan land zijn geen winkels, brandstofpunten, onderhouden wandelpaden of reguliere kampeerterreinen; bezoekers verzamelen en behandelen zelf drinkwater. Na de oversteek komt de kust dichtbij: ongelijke stenen onder de boeg, een smalle vloedlijn, en daarachter cederbos dat vanaf zee de helling op klimt.