Van Fremantle Prison naar de kade: afdalen door een havenstad

De kalkstenen rug boven de stad

Het kalkstenen poortgebouw en de ommuring van Fremantle Prison staan aan The Terrace.

Fremantle Prison staat aan The Terrace, op een kalkstenen rug boven het centrum en de haven. Achter het poortgebouw ligt een compleet ommuurd complex met werkplaatsen, binnenplaatsen, een ziekenhuis en een vier verdiepingen hoog cellenblok van ongeveer 145 meter lang. De bouwers wonnen en bewerkten de kalksteen ter plaatse.

Die bouwers waren Britse veroordeelden. De eerste 75 mannen kwamen in 1850 aan in Fremantle, nadat de Swan River-kolonie wegens een tekort aan arbeidskrachten voor transport van gevangenen had gekozen. Tussen 1850 en 1868 werden 9.925 veroordeelden geregistreerd. Hun gedwongen arbeid leverde wegen, bruggen, woningen, kades en openbare gebouwen op.

Edmund Henderson van de Royal Engineers koos de plek en ontwierp het complex naar het Britse Pentonville-model. Onder leiding van de Royal Engineers bouwden gevangenen tussen 1852 en 1859 de muren, cellen, kapellen en dienstgebouwen van de inrichting waarin zij zelf werden opgesloten. De lange as van Gatehouse naar cellenblok en de afzonderlijke cellen volgden een negentiende-eeuws gevangenisidee waarin afzondering hervorming moest brengen.

De inrichting was tegelijk gevangenis, werkplaats en verdeelpunt voor dwangarbeid. Na 1886 gebruikte het koloniale bestuur haar als voornaamste gevangenis voor mannen, vrouwen en jongeren. Later vonden er executies plaats en werden er tijdens beide wereldoorlogen mensen geïnterneerd. In 1991 sloot de gevangenis.

Vanaf de poort loopt de route omlaag over de Fairbairn Street Ramp. Deze voormalige toegangstramweg hoort nog altijd bij het beschermde gevangeniscomplex. De helling legt de indeling van Fremantle bloot: de gevangenis lag hoog op de rand, terwijl de handelsstraten en aanlegplaatsen beneden lagen. Veroordeelden hielpen juist daar de infrastructuur aanleggen.

Via Parry Street naar High Street

De ramp komt uit bij Parry Street. Vandaar gaat de route naar High Street, de oude hoofdas van Fremantle. Britse kolonisten namen in 1829 bij de zuidelijke oever van de Swan River-monding formeel bezit voor de kroon. De plek had al lang betekenis voor de Whadjuk-bevolking. Het koloniale bestuur trok vervolgens een rechthoekig stratenplan over de smalle landtong, met High Street als ruggengraat en korte dwarsstraten naar rivier en oceaan.

Wie High Street westwaarts volgt, loopt van de gevangenisstad naar het voormalige zakendistrict van de haven. Tijdens de goudkoorts, grofweg tussen 1890 en 1910, kreeg de West End zijn dichte gevelwand. Winkels, banken en hotels vestigden zich aan High Street; rederijen, pakhuizen en andere maritieme bedrijven zaten dichter bij de haven.

Veranda's hangen boven de stoep. Daarboven staan gevels van rode baksteen, plaatselijke kalksteen en pleisterwerk, met pilasters, lijsten en balustrades. Veel voormalige handelspanden hebben nu winkels of horeca op straatniveau, met woningen en kantoren erboven. Ook delen van een universiteitscampus gebruiken gebouwen in het oude zakendistrict.

Op de hoek van Market Street staan de Manning Buildings, gebouwd tussen 1902 en 1906 als winkelvastgoed. De twee verdiepingen hoge hoekgevel heeft zes topgevels, een balustrade en terugliggende entrees onder een golfplaten luifel. In het gebouw zitten nog steeds winkels. De oorspronkelijke functie ligt hier gewoon aan de straat.

De Round House en Cliff Street

Aan het westelijke einde van High Street ligt Arthur Head, ook Manjaree genoemd. Boven op de rots staat de Round House, de eerste koloniale gevangenis van West-Australië. Het kalkstenen gebouw opende in januari 1831, achttien maanden na de stichting van de Swan River Colony.

High Street, Bathers Beach en de Indische Oceaan liggen vanaf deze hoogte rond het gebouw. Onder de Round House loopt de Whalers Tunnel. Vanaf 1838 gingen walvisproducten via die tunnel van Bathers Beach naar de stad. Het kleine museum behandelt behalve de vroege gevangenisgeschiedenis ook de onteigening van Aboriginal gemeenschappen en de gevangenschap van Aboriginal mannen op Wadjemup, het huidige Rottnest Island.

Keer vanaf Arthur Head een stukje terug naar Cliff Street en volg die noordwaarts. Deze straat verbond de oceaan met de Swan River. Langs de route staan voormalige handelspanden, waaronder gebouwen van de firma Samson. Verderop staat een kleine rode weegbrug uit 1897, waar eerst paardenwagens en later vrachtwagens werden gewogen.

Over het spoor naar Victoria Quay

Bij Phillimore Street verandert het beeld scherp. Spoorrails lopen tussen het centrum en de kade. Goederentreinen gebruiken de lijn nog steeds, terwijl reizigerstreinen bij Fremantle Station eindigen. Steek de spoorovergang over naar het WA Maritime Museum, de transitloodsen en het openbare westelijke deel van Victoria Quay.

De haven is jonger dan de gevangenisstad. Schepen gebruikten aanvankelijk kwetsbare houten steigers bij Bathers Beach en Arthur Head. Ingenieur C.Y. O'Connor begon in 1892 met een beschutte Inner Harbour in de riviermonding. Arbeiders bouwden noord- en zuidmoles, baggerden de vaargeul en gebruikten boor- en springwerk. De haven opende in 1897.

Daarna trokken scheepvaartkantoren, importeurs, hotels, vakbonden en pakhuizen naar de straten tussen High Street en de nieuwe kades. Op het havengebouw volgt een signaalpost nog steeds schepen die in- en uitvaren. Bij het gebouw staat ook een standbeeld van O'Connor.

Praktisch: bezoek en wandeling

Fremantle Prison is dagelijks open van 9.00 tot 17.00 uur, behalve op Goede Vrijdag en eerste kerstdag. Op woensdag- en vrijdagavond zijn er Torchlight Tours. Het Gatehouse, bezoekerscentrum, Convict Depot en de winkel zijn gratis toegankelijk; voor de rest van het complex is een begeleide rondleiding verplicht. Een gewone dagtour kost AU$25 voor volwassenen, AU$22 gereduceerd en AU$15 voor kinderen. Er zijn ook Tunnels- en Torchlight Tours. Dagtours zijn ter plaatse te koop of telefonisch te reserveren; de twee speciale tours zijn online of telefonisch te boeken. Reken voor deze route ruim tijd: de wandeling maakt bewust een boog via High Street, Arthur Head en Cliff Street naar Victoria Quay.

Aankomen bij de werkende haven

Een veerboot steekt het bassin bij Victoria Quay over, met containerkranen op North Quay erachter.

Victoria Quay heeft een publiek westelijk deel met het maritiem museum, veerboten naar Wadjemup, historische loodsen en horeca. De oostkant blijft grotendeels afgesloten voor havenwerk. Daar worden onder meer ingevoerde auto's, stukgoed en gespecialiseerde schepen afgehandeld; ook de Passenger Terminal en ligplaatsen voor cruise- en ro-ro-schepen liggen daar.

Aan de overkant behandelen de terminals op North Quay vrijwel alle containerhandel van West-Australië. Kadekranen, containerschepen en goederenvervoer over weg en spoor bepalen daar het werk. Bij de openbare kade vertrekken en arriveren veerboten.

Bij het WA Maritime Museum en de veerlanding ligt de vaargeul vlak voor de kade. Achter de rails blijven High Street en de kalkstenen Round House zichtbaar. Voor de kade schuift een veerboot langs, terwijl aan de overkant kranen boven de containers staan.