Hout tussen huis en haven: de deuren van Mombasa Old Town

Een koopmansdeur aan Mbarak Hinawy Road

Mbarak Hinawy Road loopt door Baghani, het deel van Old Town tussen Fort Jesus en de oude haven. Aflopende zijstraten voeren zeewind en regenwater naar de kust, terwijl balkons schaduw werpen op de ingangen eronder. Langs zulke smalle straten zit een deur diep in een zware muur van koraalsteen en kalk, vaak naast een baraza, de lage stenen bank tussen huis en straat.

Aan deze weg staat Nyumba ya Tharia. Nasir bin Salim, afkomstig uit Oman, liet het huis waarschijnlijk aan het begin van de jaren 1880 als woning bouwen. De naam verwijst naar een latere eigenaar, Tharia Topan. Tussen 1903 en 1914 huisvestte het pand het Duitse consulaat. De grote voordeur gaf dus eerst toegang tot een koopmanswoning en later tot een diplomatieke vestiging.

Het oorspronkelijke hout was saji, teak. Mogelijk sneden ambachtslieden onderdelen in India en kwamen die per schip naar Mombasa, maar daarvoor bestaat geen sluitend bewijs. Het ontwerp geldt wel als Gujarati-type. Twee zware deurbladen vullen het kader. De verticale middenstijl zit vast aan het rechterblad. IJzeren scharnieren en rijen koperen noppen onderbreken het hout.

De deur bleef niet volledig negentiende-eeuws. De oorspronkelijke deurbladen met messing beslag verdwenen vermoedelijk in de jaren 1920. Na 1948 kregen het huis en de deur nieuwe teakbladen, een nieuwe middenstijl, opnieuw gegoten scharnieren en nieuwe messing knoppen. Het gesneden kader, de omlijsting en het buitenste deel van het bovenpaneel bleven behouden. Oud hout en later herstel staan hier in hetzelfde kozijn.

Ranken, rasters en metaal

De historische deuren van de Oost-Afrikaanse kust vormen geen enkel vast model. Onderzoekers onderscheiden onder meer Omaanse, Gujarati- en Zanzibar-typen, naast andere vormen. De meeste bewaard gebleven voorbeelden dateren uit de tweede helft van de negentiende eeuw. In Mombasa kregen die vormen een plaats in huizen, winkels en gebedshuizen van een Swahili-stad.

Vanaf de straat valt vooral de opbouw op. Veel deuren bestaan uit twee bladen binnen brede zijstijlen en een zware latei, met een middenstijl over de naad. Het meeste snijwerk zit niet midden op de bladen, maar langs de omlijsting, de latei en de verticale stijl. Schuin gesneden lijnen en reliëf laten patronen oplichten en terugvallen in schaduw.

Vierkanten, banden, golvende lijnen, touwen, ranken en kettingen komen in het repertoire voor. Hun betekenis ligt niet vast. Een ketting kon zowel naar handel als naar bescherming verwijzen. Arabische geloofsteksten op lateien hadden een duidelijker functie. Een bismillah of koranvers kon als zegen en bescherming boven de drempel staan, al kan die betekenis alleen aan een specifieke deur worden verbonden wanneer de tekst werkelijk leesbaar is.

Een opvallende Mombasaanse vorm combineert gerasterde, vierdelige winkelluiken met houten hoekstukken die tolla heten. Vergelijkbare uitsteeksels komen voor aan rijk gesneden koopmanshuizen in Gujarat. Op de Mombasaanse exemplaren verschijnen twijgen, bladeren, vruchten, bloemen, krullen en kralen. Zuid-Aziatische houtsnijders gebruikten zulke florale vormen langs de kust, waarna lokale makers ze opnamen in een breder Swahili-repertoire. Een blad of bloem wijst dus niet zonder meer naar één streek. Het snijwerk laat zien hoe technieken en voorkeuren met kooplieden, schepen en ambachtslieden rond de Indische Oceaan circuleerden.

Twee moskeedeuren bij de oude haven

Vlak bij de Old Port staat de Mandhry Mosque. De moskee werd in 1570 of 1571 gesticht, maar de oudste bewaard gebleven bouwdelen, waaronder fijn gesneden deuren en vensters, dateren van omstreeks 1830. De deur hoort dus bij een latere herbouw, niet bij de zestiende-eeuwse stichting.

De witgekalkte gevel en ronde minaret dragen weinig ornament. Daardoor valt het houtsnijwerk bij de toegang des te meer op in een moskee die nog altijd als Shafi’itische gebedsplaats wordt gebruikt. Deze deur markeert geen particuliere koopmanswoning, maar een ingang naar een religieuze ruimte.

De gesneden houten deur van de Mandhry-moskee staat in de witgekalkte gevel bij de oude haven van Mombasa.

De Basheikh Mosque heeft eveneens gebeeldhouwde deuren en een karakteristieke minaret. Verder bleef de gevel van deze Swahili-vrijdagmoskee sober. Voor de deur is geen betrouwbaar afzonderlijk jaartal gepubliceerd. Niet ieder donker stuk hout in Old Town is daarmee automatisch negentiende-eeuws.

De Arabische verbinding ligt hier niet alleen in een als Omaans aangeduid deurmodel, maar ook in islamitische kalligrafie en het gebruik van teksten ter bescherming van een drempel. Die elementen staan in gebouwen van de Swahili-kust, waar lokale, Arabische, Indiase en andere gemeenschappen lange tijd dezelfde havenbuurten gebruikten.

Vogels boven de Lookmanji-deur

Bij de Lookmanji Curio Shop vormen een gesneden deur en een houten balkon één gevel. Vogels zijn uit de balkonconsoles gesneden. Schermen hielden het balkon beschut tegen blikken vanaf de straat. Beneden regelt de deur de doorgang. Boven geeft het balkon lucht en behoudt het privacy.

De huidige staat maakt duidelijk dat een historische deur niet los van haar muur en balkon bestaat. Aan de Lookmanji-gevel zijn verkleuring en vlekken vastgelegd. Delen van het balkonhout vertonen verval en verschuiving, terwijl de gebogen deur- en raamopeningen en het ornament nog leesbaar zijn.

Elders in Old Town tasten vocht en zout verschillende materialen aan. Poreuze koraalsteen en kalkmortel houden beide vast. Verf en pleister laten los; houten onderdelen kunnen zwellen, beschimmelen en rotten. Zoute lucht tast ook metaal aan. Bij de Mandhry-moskee bedekt nieuwe verf eerder verweerd pleisterwerk. Herstel laat zich dus vaak als een tweede laag op de gevel aflezen.

De diepe opening van Nyumba ya Tharia

In Kibokoni bleven relatief veel oude panden in hun oorspronkelijke vorm en materialen staan, vaak door hergebruik. Toch zijn rond Government Square en de haven historische gebouwen gesloopt of volledig herbouwd. Op andere plekken namen hoge appartementen de plaats in van Swahili-huizen van één of twee verdiepingen.

Met zo’n pand verdwijnt ook de omgeving die een deur haar plaats geeft: de dikke koraalstenen wand, de houten drempel, de baraza, het balkon en de nauwe straat. Een los bewaard deurblad kan nog snijwerk tonen, maar markeert niet meer de grens tussen openbare straat en besloten huis waarvoor het werd gemaakt.

Bij Nyumba ya Tharia staat die grens nog in de gevel. De oude gesneden omlijsting omvat de na 1948 vernieuwde teakbladen. De middenstijl deelt het vlak, en metalen noppen tekenen rijen over het hout. De deur staat diep in de opening aan Mbarak Hinawy Road, in het huis dat ooit een koopmanswoning was en later het Duitse consulaat huisvestte.