Van Grožnjan tot Theth: tien kleine plaatsen tussen steen, water en berg

10. Grožnjan: ateliers boven de Mirna

Kunstenaars werken in ateliers in oude stenen huizen in Grožnjan, Kroatië.

Grožnjan ligt 228 meter boven de Mirnavallei, met een kleine stenen kern op een heuvel en een brede blik over Istrië. De helling speelt hier een bescheidener rol dan bij de volgende plaatsen. In de zomer krijgt het dorp wel een bijzonder dagelijks gebruik.

Vanaf mei vullen muziekacademies, ateliers en cursussen voor dans, toneel en beeldende kunst de oude huizen, straten en pleinen. Dat gebruik begon in 1965, toen kunstenaars werkruimten kregen in het voormalige Venetiaanse grensplaatsje na een periode van ontvolking. Buiten het culturele seizoen neemt die bedrijvigheid grotendeels af. Grožnjan opent deze lijst als een klein dorp waar stenen muren in de zomer ook dienstdoen als werkadres.

9. Alberobello: wonen onder kalkstenen kegels

Witgekalkte trulli met gelaagde kegelvormige daken staan langs woonstraten in Aia Piccola in Alberobello.

Meer dan 1.500 trulli bepalen Rione Monti en Aia Piccola in Alberobello. De lage huizen hebben witgekalkte muren en donkere daken van droog gestapelde kalksteen, in kegel-, koepel- of piramidevorm. Geen bergwand of afgrond draagt het beeld; honderden daken doen dat werk.

Boeren en kleine grondbezitters gebruikten de trulli als schuilplaats, opslagruimte en woning. In Rione Monti zitten nu veel winkels en eetgelegenheden. In Aia Piccola staan dezelfde kegelhuizen tussen bewoonde straten. Die tegenstelling houdt Alberobello levendig: de ene wijk ontvangt bezoekers, de andere toont een woonomgeving die niet is verdwenen.

8. Berat: vensters boven de Osum

De Osum scheidt de huizen op de helling van Mangalem van Gorica aan de overkant.

De Osum stroomt tussen de oude wijken Mangalem en Gorica. In Mangalem klimmen witte Ottomaanse huizen met brede houten ramen tegen de helling onder de citadel; Gorica ligt aan de andere oever. Vanaf de brug liggen rivier, gevels en vesting in één kijklijn.

De Kala kreeg in de dertiende eeuw grotendeels haar huidige vorm, al gaan de wortels terug tot de vierde eeuw voor Christus. Binnen de muren staan Byzantijnse kerken naast Ottomaanse moskeeën, huizen en tuinen; gezinnen wonen er nog altijd. Beneden lopen bewoners ’s avonds hun xhiro langs Bulevardi Republika, met koffie, ijs, schaakspel en gesprekken. Berat staat op acht door die helling vol ramen en een citadel waar mensen tussen de muren wonen.

7. Štanjel: Karststeen en tuinwater

Stenen trappen en pergola’s dalen af door de Ferrari-tuin naast het Karstdorp Štanjel.

Štanjel ligt getrapt op Turn Hill in het Karstlandschap. Smalle middeleeuwse stegen volgen de terrassen tussen stenen huizen, het kasteel en de verdedigingsmuren. Boven de daken staat de citroenvormige torenspits van de Sint-Daniëlkerk.

Architect Maks Fabiani gaf de harde kern in de twintigste eeuw een tweede laag. Voor Villa Ferrari ontwierp hij terrassen, trappen, pergola’s, een grot, vijvers en een waterstelsel. De Ferrari-tuin volgt de oude hoogteverschillen van het dorp. Galeries, een wijnwinkel en restaurants gebruiken delen van de kern door het seizoen heen. Droge kalksteen en stil water liggen er opvallend dicht bij elkaar.

6. Monsanto: huizen tussen graniet

Een geplaveid steegje stijgt in Monsanto tussen granietblokken en huizen tegen de rots.

Monsanto ligt hoog boven de vlakten van Beira Interior. Enorme granietblokken staan niet alleen naast de huizen: sommige vormen een muur of een volledig dak. Nauwe geplaveide banen stijgen tussen de keien naar de kasteelruïne en openen korte doorkijken naar daken en vlakte.

De klim scheidt een lage woonzone van een hoge vestingzone. Markten, bedevaarten en de Festa da Divina Santa Cruz brengen producten, muziek, trommels en stoffen marafonas tussen het graniet. Weinig dorpen tonen zo direct dat bewoners hun plattegrond aan de rotsen moesten aanpassen. Daarom staat Monsanto op zes.

5. Motovun: een stad binnen de muren

Op het centrale plein van Motovun staan de klokkentoren, Sint-Stefanuskerk en het romaanse gemeentehuis.

Motovun ligt als een scherp begrensde steenrand boven de Mirnavallei. De omwalling omsluit een compacte kern. Op het centrale plein staan een dertiende-eeuwse klokkentoren, de Sint-Stefanuskerk en het romaanse gemeentehuis.

De plaats groeide uit een prehistorische heuvelvesting op een kegelvormige heuvel met een vlak plateau. Dat verklaart de vaste blik naar buiten, over de vallei en het bos. Dat bos verbindt Motovun nog steeds met hout en truffels. In september en oktober brengen het witte-truffelseizoen, wijnwandelingen en een festival proevers binnen de muren. Motovun is de meest complete klassieke heuvelstad van deze lijst: niet de ruwste, wel helder van vorm.

4. Kotor: muren tussen baai en berg

De oude stad, baai en hellingvestingen van Kotor liggen in één direct beeld.

Kotor ligt aan twee samenhangende baaien, omringd door bergen die tot bijna 1.500 meter stijgen. De oude stad ligt tussen het water en een steile bergwand. Vestingwerken lopen 4,5 kilometer over de helling tot San Giovanni.

Binnen de muren verbinden geplaveide stegen kleine pleinen, romaanse kerken en barokke paleizen. De natuurlijke haven maakte Kotor in de middeleeuwen tot handels- en kunstcentrum. Venetiaanse reders, kapiteins en bestuurders bouwden er kerken, huizen en verdedigingswerken. De ongelijke stenen treden naar San Giovanni voeren boven de rode daken uit, met de baai onder de muur. Elke klim geeft hier twee richtingen: omhoog naar kalksteen en omlaag naar water.

3. Piódão: blauw in donker leisteen

De donkere leisteenhuizen van Piódão klimmen tegen de helling onder de witte kerk.

In de Serra do Açor staan de huizen van Piódão als tribunes tegen de berghelling. Donkere leisteen bedekt gevels, daken en straatvloer. Blauwe deuren en kozijnen onderbreken het grijs; de witgekalkte kerk uit het begin van de negentiende eeuw vormt de grote uitzondering.

De afgelegen ligging hield deze compacte bouwvorm opmerkelijk intact. De steegjes gaan rechtstreeks over in wandelpaden, passend bij een parochie met ongeveer 120 inwoners. Piódão staat hoog door de strenge beperking van materiaal en kleur. Berghelling, leisteen en blauwe kozijnen vormen een dorpsbeeld zonder uitwijkmogelijkheid.

2. Civita di Bagnoregio: te voet over de leegte

De voetbrug van 300 meter leidt naar Civita boven de uitgesleten Valle dei Calanchi.

Civita staat op een vulkanische tufrots boven de bleke kleiruggen van de Valle dei Calanchi. Regen, beken, aardverschuivingen en erosie sleten delen van het dorp en de omringende rots weg.

Sinds 1965 vormt een voetbrug van 300 meter de enige toegang. Over die brug vult het compacte dorp de blik, terwijl de uitgesleten vallei aan weerszijden wegzakt. Achter de uit tuf gehakte Porta Santa Maria volgen smalle straten, kleine winkels en Piazza San Donato. De Etruskische oorsprong, Romeinse groei en middeleeuwse bouwlagen zitten samengeperst op een rand die door erosie zichtbaar kwetsbaar blijft.

Praktisch onderweg

Voor Piódão en Monsanto is een auto het handigst; beide historische kernen verkent u vervolgens te voet. Alberobello heeft een treinverbinding met Bari, en het station van Štanjel ligt minder dan een kilometer van het dorp. Civita is uitsluitend via de voetbrug bereikbaar; de toegang kost €5 en is vooraf online te kopen. Voor Theth regelt een guesthouse in het warme seizoen vaak een furgon vanuit Shkodër; in de winter kunnen bergpas en accommodaties sluiten. Voor de overige kernen is geen algemene reservering nodig.

1. Theth: huizen onder kalksteenwanden

Stenen huizen staan bij de rivier onder kalksteenwanden in het gletsjerdal van Theth.

Theth heeft geen compacte dorpskern. Stenen huizen, boerderijen en familiepensions liggen verspreid over de bodem van een gletsjerdal in de Albanese Alpen. Kalksteenpieken rijzen boven beukenbos en weiden uit. Een rivier van bron- en smeltwater loopt door het dal.

De stenen kerk en de dikke Lock-in Tower geven de open vallei vaste schaalpunten. De toren herinnert aan de Kanun, het Noord-Albanese gewoonterecht, en aan bescherming tijdens vetes. Familiepensions verzorgen maaltijden en bedden voor wandelaars die naar de Grunas-waterval, de Blue Eye of de Valbonapas vertrekken.

Na de bergweg opent het dal zich. De huizen liggen laag in het gras; daarachter rijzen bleke kalksteenwanden vrijwel recht omhoog.