Werk achter de deuren van Abovyanstraat in Gjoemri

Klei achter nummer 182

Abovyanstraat 182 is het begin van een korte route door Kumayri. Hier werkt Family Care Ceramics, een keramiekwerkplaats die dagelijks in gebruik is en jonge makers opleidt. De werkplek ligt niet los van de straat. In de negentiende eeuw groeide het toenmalige Alexandropol langs regelmatige straten met huizen, winkels, diensten en werkplaatsen.

Die oude indeling is nog leesbaar in de lage gevels. Wonen, opslag en werk konden zich achter één ingang bevinden, soms rond een binnenplaats. Een deur aan de straat sluit zo niet alleen een huis af. Zij schermt ook een ruimte af waar materiaal wordt bewerkt, bewaard of doorgegeven.

Een jonge maker werkt met klei in Family Care Ceramics aan de Abovyanstraat.

De winter maakt de bouwstof scherp zichtbaar. Gjoemri kent geregeld sneeuw en strenge januariekou. Laag licht haalt de korrel van zwart vulkanisch gesteente naar voren. De donkere gevels zijn niet geschilderd: bouwers gebruikten lokaal grijs, zwart, oranje en rood tufsteen, die steenhouwers in betrekkelijk gelijkmatige blokken hakten.

Bij nummer 182 krijgt die zware straatwand een dagelijkse functie. Achter de toegang wordt met klei gewerkt en krijgen jonge makers les. Het werk is hedendaags, ook al staat het in een straat waarvan de maat en het materiaal uit de negentiende eeuw stammen.

Tuf, hout en herstelde voegen

Abovyanstraat loopt door de historische kern van Kumayri, waar veel gebouwen één of twee verdiepingen tellen en uit de negentiende of vroege twintigste eeuw dateren. Zwarte tufsteen voert de boventoon. Rode steen markeert op sommige gevels randen, bogen en openingen. Smalle banden, pilasters en bescheiden kroonlijsten delen het vlak van de gevel op.

Hout en ijzer breken die massa. Houten deuren, ramen, balkons en balklagen horen bij de oorspronkelijke huizen in dit deel van de stad. Balkons liggen aan de straat of aan een binnenhof. Smeedijzeren roosters, balkonhekken en poorten vormen een open laag voor de massieve blokken tuf.

Niet alles is oud, en dat is aan de gevel af te lezen. Sommige oorspronkelijke dubbelvleugelige ramen maakten plaats voor kunststof of aluminium ramen die beter tegen de winter beschermen. Bij ingangen verschenen ook later metalen poorten die in vorm en materiaal afwijken van het oudere steen- en houtwerk. Een zwarte muur kan daardoor nieuw voegwerk, een vlak kozijn en oud ijzer naast elkaar dragen.

Reparaties hebben een praktische aanleiding. Wanneer een dak of afvoer faalt, dringt water door in voegen, muren, houten vloeren en kapconstructies. Herstel richt zich daarom eerst op dak en waterafvoer, daarna op voegen met passende kalkmortel; oude steen hoeft alleen plaats te maken als verval onomkeerbaar is.

De aardbeving van 1988 verklaart een deel van de herstelde bouwdelen en de naden tussen oud en nieuw metselwerk. Veel beschadigde huizen bleven na reparatie in gebruik. Andere panden stonden leeg nadat grote productiesystemen sloten en de lokale economie terugviel. Langs Abovyanstraat lopen die verschillende tijden door elkaar: een herstelde voeg, een aangepast raam en een lage ruimte die opnieuw als werkplaats dient.

Een werkruimte bij nummer 252

Verderop, op nummer 252, zit B612, een creatieve werkplaats en winkel die geopend is. De functie verschilt van die van de keramiekwerkplaats, maar de schaal blijft klein. Het werk zit achter dezelfde soort straatwand van steen, hout en metaal.

De ingang bepaalt hier het ritme van de dag. Een gesloten deur houdt de straat buiten. Een geopende toegang maakt een werkruimte bereikbaar, zonder dat de hele gevel van functie verandert. In Kumayri markeren houten deuren en ijzeren poorten al sinds de bouw van deze huizen de overgang naar woningen, winkels, werkplaatsen en binnenhoven.

Het ijzer aan zo'n ingang heeft een gebruiksfunctie. Smeden in Gjoemri maken en herstellen hekken, poorten, deuren, raamroosters, kandelaars en andere voorwerpen voor dagelijks gebruik. Een rooster moet in het metselwerk vastzitten. Een poort moet sluiten. Roest vraagt om schoonmaak, behandeling, een dunne beschermlaag en degelijk herstel van de bevestiging, zodat water niet langs het ijzer de muur in loopt.

Dat werk gebeurt niet achter elke deur aan Abovyanstraat. De ijzeren onderdelen horen wel bij een vak dat in Gjoemri nog voortleeft. In de traditionele smidse begon een leerling bij de blaasbalg: hij hield het vuur aan en deed dagelijkse klussen voordat hij aan het aambeeld mocht werken. Smeden bewaren en herstellen nog steeds oud ijzerwerk, naast het maken van nieuwe gebruiksvoorwerpen.

Naaiwerk bij nummer 258/2

Op Abovyanstraat 258/2 is een kleermakersatelier gevestigd. Over enkele huisnummers liggen zo drie verschillende werkplekken: keramiek op 182, creatief werk op 252 en naaiwerk op 258/2. De route blijft klein genoeg om de verschillen niet uit te vergroten. Geen groot ambachtskwartier, maar afzonderlijke ruimtes die hun werkdag achter bestaande gevels voortzetten.

Een kleermakersatelier gebruikt een oude ruimte anders dan een woonhuis, zonder dat de straatgevel daarvoor volledig hoeft te veranderen. De negentiende-eeuwse opzet van Kumayri bracht wonen, handel, opslag en werk al samen achter dezelfde tufstenen wanden. De opening in de muur blijft. De functie erachter wisselt.

Een ijzeren bevestiging grijpt in zwarte tufsteen naast de deur van de kleermaker aan de Abovyanstraat.

Buiten liggen geplaveide stroken tussen zwarte en roodachtige gevels. Sneeuw legt in de winter een lichte rand langs het donkere steen. Houten deuren, ijzeren roosters en poorten horen bij dit straatbeeld, maar veel ingangen geven gewoon toegang tot bewoonde huizen.

Bij een deuropening aan de straat grijpt een ijzeren bevestiging in de zwarte tufwand. Op het plaveisel ervoor valt laag winterlicht in de korrel van de steen.