Voor de zon komt de vis aan

Eerst komen de boten

In het donker draait de Pedra do Peixe al. Boten meren aan bij de kade van Ver-o-Peso, vlak naast de Mercado de Ferro. Werkers tillen houten en plastic kisten uit het ruim. Eén man zet zijn voet op de rand van de boot, een ander neemt het gewicht over. Een drager brengt een kist op zijn hoofd naar de grote weegschalen en keert meteen terug naar de waterkant. Tussen halfvijf en zeven uur herhaalt die beweging zich langs de Baía do Guajará.

De vochtige warmte blijft hangen onder de daken. De scherpe visgeur heeft in Belém een eigen naam: pitiú. Dourada en filhote liggen zwaar in de kisten. Verderop verschijnt pirarucu als forse stukken op het werkblad. Deze vissen liggen vers op de markt en komen ook als grote filets op tafel, naast dikke, ongezoete açaí.

Handen houden hier weinig lang vast. Ze grijpen onder een kist, schuiven vis naar de schaal, draaien een vis om, zetten een mes in huid en vlees en rangschikken de stukken opnieuw. Kinderen uit marktfamilies leren er vis schoonmaken en kramen ordenen. De handel begint rechtstreeks aan boord. Op de wal volgen wegen, kiezen en doorgeven. Verkopers roepen klanten naar hun boxen.

IJzer boven het werk

De hemel wordt langzaam lichter. Eerst krijgen de randen van kisten en weegschalen vorm. Dan tekent het daglicht de ijzeren pijlers, balken en spanten boven de visverkoop af.

De Mercado de Ferro staat hier sinds 1901, direct bij de Doca do Ver-o-Peso. Arbeiders zetten de geprefabriceerde ijzeren delen uit Engeland en de Verenigde Staten in Belém in elkaar. Vier torens markeren de hoeken van het gebouw. Boogopeningen, golvende ornamenten en symmetrische gevels geven de hal een formeel gezicht. Onder dat dak liggen hout, plastic, metaal, schubben en ijs dicht bij elkaar.

Een dubbel pannendak met glazen lantaarns laat licht van boven in de hoge ruimte vallen. De vloer van de Pedra do Peixe krijgt pas na de visverkoop een grondige wasbeurt. Vanaf zeven uur spoelen werkers de plek schoon. Tegen die tijd hebben sommige mensen er al uren op zitten.

De markt is in de vroege ochtend geen stil historisch decor. IJzeren pijlers staan tussen de beweging van kisten, messen en weegschalen. De vier torens blijven zichtbaar boven de lage boten aan de kade. Daarachter begint de baai.

Açaí van de rivier

Naast de viskade ligt de Feira do Açaí. Kleine boten komen voor zonsopgang aan met manden vol net geplukte bessen. De donkere vruchten zitten dicht opeen in gevlochten stro. Een mand buigt licht mee wanneer een drager hem optilt, maar behoudt zijn ronde vorm.

Açaí krijgt hier van oudsher een andere maat dan vis. Handelaren meten de lading in manden, niet op de grote weegschalen van de Pedra do Peixe. Ze stapelen de manden langs de rand van de kade. Kopers dragen ze daarna naar voertuigen aan de overkant.

De tijd dringt bij deze handel. De vrucht bederft snel. Daarom vallen aankomst, koop en overdracht in de uren voor zonsopgang. Zodra de zon hoger staat, neemt het verkeer af. Overgebleven manden gaan geleidelijk terug naar de boten.

Verderop verandert dezelfde bes in een dikke, ongezoete pulp naast gebakken vis en farinha. Aan de kade blijft açaí nog een zware, korrelige lading in stro. Vingers klemmen om de rand van een mand. Een onderarm vangt het gewicht op. Voeten zoeken vaste grond tussen boot en kade. Zo loopt de rivier de markt in, zonder dat er een duidelijke grens tussen beide ligt.

Groen na de nachtploeg

Terwijl de eerste vis- en açaíhandel afneemt, bouwen andere verkopers hun ochtend op. Koffie- en tapiocaverkopers zetten tafels neer. Kruidenverkoopsters komen aan. Fruit en groente verschijnen op de kramen. Tegen acht uur werkt de dagmarkt op volle kracht.

De volgorde is aan de handen te zien. Eerst tillen ze kisten uit een boot. Daarna trekken ze een doek strak over een tafel, schuiven hopen groen bijeen en leggen fruit binnen handbereik.

Jambu ligt in losse bossen tussen de verse smaakmakers. Priprioca geeft een aardse kruidige geur af, terwijl de pitiú van de vis nog in de lucht hangt. Op sommige kramen staan ook garrafadas: flessen met kruidenmengsels, netjes naast elkaar gezet.

Taperebá verschijnt bij de fruitafdeling als sap. De kruiden en vruchten brengen andere kleuren in de ochtend: het groen van jambu, het geel van taperebá, het donkerpaars van açaí. Toch blijft de kade dichtbij. Een verkoper legt groen recht terwijl enkele meters verder een laatste viskist de weegschaal raakt. Een drager loopt met lege handen terug naar het water.

Onder de lichte canvasdaken van de open markt en de zware ijzerconstructie van de vismarkt wisselen werkers elkaar af. De nachtploeg rondt haar werk af wanneer de dagverkopers hun eerste waren uitstallen. Dat is geen ceremonieel ochtendbeeld. Het is een aflossing, zichtbaar in kisten die leeg raken en tafels die vol lopen.

De kade blijft werkvloer

Ver-o-Peso ligt niet achter een afgescheiden havenrand. De open markt, de vismarkt, de huizenrijen, de boulevard en de aanlegplaats vormen samen een strook langs de Baía do Guajará. De Pedra do Peixe ligt pal bij de Mercado de Ferro. De Feira do Açaí sluit ernaast aan.

De rivier verdwijnt daardoor nergens uit beeld. Tussen een boogopening en een stapel manden steken masten omhoog. Bij de weegschalen klinken gesprekken en onderhandelingen. Kisten raken de grond met een doffe klap. Verkopers blijven klanten roepen.

De stroom loopt ook terug naar het water. Volle viskisten gaan van boot naar markt; lege kisten keren terug naar de kade. Verkochte açaí verdwijnt richting straat. Manden die overblijven, gaan terug naar de vaartuigen. Verkopers bewaren schoongemaakte vis in hun boxen voor klanten die later op de dag komen.

Niets blijft lang op dezelfde plek. Een lading verandert van schouder, ondergrond of vorm. Vis gaat van ruim naar kist, van kist naar schaal en van schaal naar kraam. Açaí gaat van mand naar kade en verder de stad in. De route naar de rivier is dus geen wandeling weg van de markt. De handel loopt er al overheen.

Praktisch

De vermelde publieksuren zijn maandag tot en met zaterdag van 05.00 tot 18.30 uur; zondag is de algemene markt gesloten, al volgen afzonderlijke sectoren eigen tijden. Wie rond 05.00 uur arriveert, ziet de laatste uren van de vishandel aan de kade. Ver-o-Peso ligt aan Boulevard Castilhos França in Campina. Laat bij de viskade ruimte voor dragers en kisten.

Water tot aan de torens

Later in de ochtend ligt er meer licht op de Baía do Guajará. De vier torens van de vismarkt steken scherp boven de lage boten uit. Bij hoogwater kan het vanaf de oever lijken alsof het gebouw op het water drijft.

De baai raakt de rand van de markt. Bruin rivierwater beweegt langs de kade, onder de masten en naast de boten die nog liggen te wachten.