Van lap stof tot boubou in de Médina

Buiten de markthal

In de Médina klinkt werk door de straten. Motoren passeren langs de gevels. Een timmerman zet een zaag in hout, metaalwerkers slaan met hamers en stoffeerders laten nietmachines tikken. Op een hete, zonnige middag valt dat alles samen met de handel rond Marché Tilène.

De markt ligt aan Avenue Blaise Diagne. Onder de overdekte hallen staan voedselverkopers in het midden; juweliers en kruidenverkopers bezetten de zijvleugels. Stoffen liggen juist buiten de hallen, aan de rand van het marktgebied en in de aangrenzende straten.

Die ligging is zichtbaar in de beweging op straat. Mensen die groente of kruiden kopen, verdwijnen onder het dak. Stoffenverkopers blijven met hun waar aan de buitenkant, dicht bij voorbijgaande motoren en voeten. Zij leggen lappen open, vouwen ze weer dicht en houden kleuren naast elkaar. Klanten bekijken het oppervlak, vergelijken tinten en vertrekken na een aankoop met een zak stof. Tegen het einde van de middag kan het marktpraatje andere straatgeluiden overstemmen.

Een gevouwen lap toont vooral kleur en een glanzende of matte rand. Bij het openleggen verschijnen de breedte, het dessin en soms het borduurwerk. In Tilène liggen onder meer bazin, geborduurde voile en kant uitgestald. De koper kiest niet alleen een kleur. De stof hoort al bij een kledingstuk dat nog gemaakt moet worden.

De stof gaat Rue 19 in

Na de verkoop vouwt de handelaar de stof op. De klant neemt de lap mee naar een kleermaker en beschrijft daar het gewenste model. De stof gaat dus niet naar een confectierek. Zij komt op tafel met een opdracht: een wijde boubou, een jurk of een strakker gesneden pak.

Rue 19 biedt binnen dit deel van de Médina de kortste, aantoonbare lijn tussen handel en maakwerk. Op de kruising met Avenue Blaise Diagne staat een stoffenverkoper geregistreerd. In dezelfde straat werkt ook een zaak die traditioneel-moderne kleding maakt. De bronnen leggen niet vast dat beide adressen naast elkaar zitten, of hoeveel meter ertussen ligt. Ze plaatsen stof en kledingconfectie wel in dezelfde straat, vanaf Blaise Diagne richting het Tilène-blok.

Een kleermaker knipt stof op een terras naast een atelier in de Médina aan Rue 19.

De straat houdt zich niet stil bij de deuropening. Motoren, stemmen en het geluid van ander ambachtswerk dringen door. Bij ateliers in de Médina liggen afgewerkte of bijna afgewerkte kledingstukken op tafels en stoelen bij de ingang. Binnen staan de naaimachines. Op een terras knipt een kleermaker stof, terwijl anderen verder werken.

De lap verlaat zo de open markt en komt tussen losse panden en half voltooide opdrachten terecht. De stoep, de ingang, een stoel en een werktafel vormen samen de zichtbare rand van het atelier.

De schaar maakt panden

De snit bepaalt wat er van de stof overblijft. Een grand boubou is een wijde, meestal enkellange overrobe met ruime mouwen die uit de vorm van het kledingstuk voortkomen. Bij de klassieke herensnit loopt de halsopening lang en V-vormig naar beneden. Vrouwenboubous hebben doorgaans een rondere hals. Onder een herenboubou horen vaak een hemd en broek; vrouwen combineren de overrobe onder meer met een pagne en hoofddoek.

Niet elke opdracht vraagt die volle vorm. Kleermakers maken ook moderne pakken waarin een Europese snit samengaat met Afrikaanse stof, en jurken waarin bazin en kant naast elkaar verschijnen. Een andere snit levert andere delen op tafel op: brede banen voor een boubou, kleinere en strakkere panden voor een pak, of stukken stof die later naast kant komen te liggen.

In de ateliers gebeurt het knippen zorgvuldig. Losse stukken liggen in een gang of op een tafel klaar voor de volgende bewerking. Op een terras in de Médina zet een kleermaker een schaar in de stof terwijl naaimachines verderop doorwerken. Het droge klakken van een schaar is in Dakar zo herkenbaar dat ambulante herstelkleermakers het als signaal gebruiken wanneer zij door een straat lopen.

Na de eerste sneden is de lap geen vlak meer. Er liggen afzonderlijke delen voor voor- en achterkant, mouwen, een halsopening of een afwerking. De geraadpleegde reportages leggen knippen en het verplaatsen van losse delen vast. Zij bevestigen geen zichtbare krijtstrepen of spelden in deze ateliers. De schaar en de ordening van de stof op tafel vertellen hier wat wel aantoonbaar is.

Het ritme van de machine

Daarna neemt de naaimachine het werk over. Kleermakers zitten met het hoofd voorover boven de machine. Losse delen liggen binnen bereik, op tafel of bij de naald. Het aanhoudende gezoem is bij ateliers al van meters afstand te horen.

Dat ritme loopt naast de straatgeluiden door. Het brommen van motoren, hamerslagen en zagen verdwijnt niet achter de ingang. In een atelier geeft een meesterkleermaker aanwijzingen aan leerlingen. Anderen verwerken een volgende opdracht, verplaatsen stof tussen tafel en machine of leggen een bijna af kledingstuk op een stoel bij de deur.

Kleermakers leiden geknipte stof onder de naalden van naaimachines in een Médina-atelier.

Voor sommige kledingstukken volgt na het stikken nog versiering. Borduurwerk kan de hals en het bovenlijf markeren. Dat gebeurt met een elektrische machine of een trapnaaimachine; in Médina-ateliers gebruiken makers ook fil à fil. Een eenvoudige boubou kan zonder borduurwerk blijven. Bij een formeler stuk krijgt juist het deel rond hals, borst en voorpand extra werk.

Rond Korité en Tabaski neemt het aantal bestellingen toe. Dan komen klanten voor boubous, jurken en modern gesneden pakken die zij op de feestdag willen dragen. Tafels en stoelen bij de ingang dragen stapels kleding. Een strijkijzer perst naden en vlakken glad. Leerlingen krijgen nieuwe aanwijzingen terwijl anderen een afgewerkt stuk klaarleggen om op te halen.

De kleermaker pakt het kledingstuk bij de schouders, tilt het boven de machine op en laat de volle lengte recht naar beneden vallen.