Van Konds koele stegen naar roze avondlicht

Boven de stad

De rode tufstenen gevel en klokkentoren van Surp Hovhannes staan aan de rand van Kond, hoog boven Paronyanstraat. Rond de kerk sluiten lage huizen, poorten en muren weer op elkaar aan. Kond ligt op een heuvel tussen Proshyan-, Saryan-, Paronyan- en Leostraat. De oude straten volgen de helling, niet het nette raster van de wijken verderop.

In de late middag legt de zon elke oneffenheid bloot. Een uitstekende steen werpt een donkere rand over de voeg eronder. Een traptrede vangt aan één kant licht en verdwijnt aan de andere kant al in grijs. Tufsteen, baksteen, klei, hout en latere reparaties lopen door elkaar. Geen muur houdt lang dezelfde kleur of hetzelfde materiaal vast.

Tuf bestaat uit samengeperste vulkanische as. De steen is licht en poreus, maar laat zich ook in rechte blokken zagen. In Kond toont hij meestal zijn ruwe kant: korrels in het oppervlak, afgesleten hoeken en voegen waar natuursteen zonder omhaal overgaat in baksteen. Een strakke lijn heeft hier weinig te zoeken.

De stegen van Kond

De straten Kond, Simeon Yerevantsi en Rustaveli vormen de belangrijkste doorgangen door de wijk. Korte zijgangen knikken tussen de huizen, eindigen bij een trap of lopen vast tegen een erfmuur. Onder de voeten volgen ongelijke steen, oude treden en stukken verharding elkaar op. Twee vlakke passen, een afstap, een losse rand, weer omhoog.

Houten deuren staan tussen asymmetrische bakstenen muren. Wijnranken hangen boven sommige gevels en trekken een dun schaduwpatroon van bladeren over de steen. Op hoeken van de openbare stegen staan eenvoudige gemeenschappelijke bronnen. Water tikt tegen steen, spat laag uiteen en loopt langs de rand van de doorgang weg. Bewoners wassen bij die bronnen. Stenen zitplaatsen bij de huizen dienen voor koffie, kaarten of backgammon.

Die banken hebben niets van parkmeubilair. Het zijn lage, vaste randen naast een voordeur, dicht genoeg bij het huis om tussendoor even op te staan en weer verder te gaan. In de stegen klinken voetballen, rennende voeten en gelach van spelende kinderen.

Achter open poorten liggen binnenplaatsen. Vanaf de openbare straat zijn soms een koele vloer, een schaduwmuur en het begin van een trap te zien. De binnenplaatsen horen bij de woningen; de route blijft buiten de poorten.

Bewoners wassen bij een gemeenschappelijke bron naast stenen zitplaatsen in de smalle stegen van Kond.

Bogen en schaduw

Bij de resten van de Tapabashi-moskee breken bakstenen muren de gesloten rij woonhuizen open. Spitsbogen en rondbogen staan rond een binnenplaats. Op de oude buitenmuur zitten resten van blauwe decoratie. Grote, gelijkmatige blokken tuf ontbreken hier. Ruwe wandvlakken en lagen baksteen bepalen het beeld.

Het licht valt niet als één brede gloed door Kond. De doorgangen zijn daarvoor te smal en de gevels te onregelmatig. Zon raakt een balkonrand, drie treden of een stukje muur. De doorgang ernaast blijft al koel. Naarmate de middag zakt, schuiven de schaduwen verder over de stenen. Het tikken van een bron draagt dan verder dan het verkeer beneden.

De wijk houdt de stad nog even op afstand. Een bocht schermt de volgende straat af. Een muur neemt het zicht weg. Pas op de trap bij Pavstos Buzandstraat, vlak bij Martiros Saryanstraat, verandert de schaal in één keer.

De afdaling naar Saryan

Boven liggen geknikte woonpaden en lage muren. Beneden beginnen bredere straten, gelijkmatiger bestrating en gevels die verder van de stoep staan. De treden vragen aandacht; oud metselwerk en ruwe randen liggen dicht langs de looplijn.

Op Martiros Saryanstraat nemen auto’s, terrassen en brede stoepen de plaats in van erfmuren en poorten. Het geluid verspreidt zich anders. In Kond kaatsen water, stemmen en spel tussen korte muren. Op Saryanstraat rollen bandenruis, motoren en voetstappen over een bredere strook asfalt en steen.

Amiryanstraat loopt oostwaarts naar het Plein van de Republiek. Ook gedocumenteerde wandelingen vanuit Kond gebruiken deze doorsteek. De huizenblokken worden groter. Hun gevels bestaan uit gladder, regelmatiger steenwerk: gezaagde blokken roze tuf, vaak boven een donkere basaltplint. De kleur loopt van bleekroze naar een feller roze met een oranje zweem.

Een omweg voor de markt

Voor gedroogd fruit, kruiden en brood ligt een korte zuidelijke omweg bij de GUM- of Khorenatsi-markt aan Movses Khorenatsistraat 35. Deze overdekte markt ligt op loopafstand van het Plein van de Republiek. Langs de directe straten tussen Kond en het centrum zijn geen vaste fruitkramen betrouwbaar vastgelegd.

Een verkoper besprenkelt lavash met water in de GUM-markt aan de Movses Khorenatsistraat.

Vooraan in de hal liggen gedroogde en gekonfijte vruchten, noten en specerijen. Donkere snoeren sujukh hangen tussen de waren: walnoten in ingedikt druiven- of granaatappelsap. Verderop staan verse groente, gebundelde kruiden, ingelegde waren en opvallend witte stapels zuurkool. Verkopers besproeien dunne vellen lavash met water, zodat het brood soepel blijft.

Het seizoen kleurt de verse waar. In de zomer liggen er oranje abrikozen, donkerrode kersen en roze-oranje perziken. Later komen groene en paarse druiven, vijgen, pruimen, rode granaatappels en kaki erbij. Kruiden, specerijen, gedroogd fruit en lavash vullen de hal met geuren die de open straat niet vasthoudt.

Praktisch

Kond heeft geen eenduidig bewegwijzerde wandelroute. Blijf op de openbare stegen en loop niet zonder uitnodiging een open poort binnen; de binnenplaatsen zijn privé. In de GUM-markt kunnen afzonderlijke verkopers aan het einde van de middag al beginnen met inpakken.

Waar de steen verkleurt

Bij het Plein van de Republiek verdwijnt de besloten schaal van Kond volledig. Het grote ovale plein ligt tussen ordelijke gevelwanden van roze en crème tufsteen. Donkere basaltplinten dragen bogen, zuilen en uitgesneden friezen. In de bestrating ligt donker basalt naast roze tuf, als een patroon in een stenen tapijt.

De fonteinen klinken hier niet tegen een woonmuur, maar in een open ruimte waar water zich mengt met verkeer en passerende voetstappen. De blik loopt ongehinderd langs de grote gevelvlakken. Geen poort, wijnrank of scherpe bocht snijdt het zicht na een paar meter af.

De lage zon raakt eerst de bovenste blokken. Hun glad gehakte vlakken vangen meer licht dan de verweerde stenen in Kond. Roze tuf verschuift bij laag zonlicht van pastelroze naar oranjerose en kan plaatselijk bijna iriseren. Niet elke gevel verandert tegelijk. Een vooruitstekende boog blijft donker, terwijl de steen ernaast nog fel oplicht.

Dan schuift de laatste scherpe schaduwrand over het plein. Boven de donkere basaltplint houdt één brede wand het licht nog vast. De roze steen wordt oranje, even koperkleurig, en dooft blok voor blok uit.