Van katoenspinnerij tot stadsplein: Łódź na Poznański

Aan Ogrodowa lagen werk, bezit en wonen bijeen

Bij de kruising van Ogrodowa en Zachodnia staan de hoge spinnerij, het voormalige fabriekskantoor en het rijk versierde paleis van Izrael Poznański dicht bij elkaar. De gevels maken de verhoudingen van het bedrijf zichtbaar: sober baksteen aan de fabriekskant, een representatievere kantoorzijde en uitbundige decoratie rond het huis van de eigenaar.

Łódź kreeg die schaal snel. De overheid wees de plaats in 1823 aan als textielstad. In de negentiende eeuw groeide de bevolking van ongeveer achthonderd naar meer dan driehonderdduizend inwoners. Fabrieken, aanverwante werkplaatsen en woonblokken voor arbeiders bepaalden samen de plattegrond van de stad.

Poznański’s rode bakstenen spinnerij en rijk versierde paleis staan samen aan de Ogrodowa in Łódź.

Poznański opende hier in 1872 zijn eerste weverij met tweehonderd Engelse mechanische weefgetouwen op stoom. Daarna bouwde hij een geïntegreerde katoenfabriek. Arbeiders sponnen garen en weefden doek; andere afdelingen bleekten, verfden, bedrukten en werkten stoffen af. Elke stap kreeg eigen hallen, machines en opslag.

Op het terrein werkten ook gieters, slotenmakers en reparateurs. Een eigen gas- en elektriciteitsvoorziening, brandweer, locomotiefloods en spoorverbinding hielden de productie gaande. Rond 1900 besloeg het complex 27 hectare, telde het meer dan 1.500 weefgetouwen en werkten er 6.000 mensen. Een bescheiden naaikamertje was het dus niet.

De spinnerij achter de poort

De voormalige spinnerij aan Ogrodowa is 170 meter lang en vier verdiepingen hoog. Vier torens geven het bakstenen blok een vestingachtig profiel. Binnen droegen gietijzeren kolommen en balken de vloeren waarop machines, grondstoffen en arbeiders over elkaar waren ondergebracht. De hoge, lange bouwvorm diende de geconcentreerde katoenspinnerij.

De ongestucte rode baksteen en de grote fabrieksvensters bleven zichtbaar bij de herbestemming. In de spinnerij zit nu een hotel. Waar katoenmachines stonden, liggen hotelkamers over meerdere verdiepingen.

Het kantoor bij de poort is opnieuw kantoorruimte. De restauratie behield de oude indeling, beschilderingen, trappen, houtwerk en een stuk van de vroegere buitenmuur; een lift en nieuwe installaties maken het pand geschikt voor hedendaags werk. Ernaast staat het paleis van Poznański. Dat was meer dan een woonhuis: het bevatte ook ontvangst-, handels- en opslagruimten voor de onderneming. Nu huist er het Stadsmuseum van Łódź.

Na de Tweede Wereldoorlog nationaliseerde de staat de fabriek, die verderging als Poltex. Verlies van afzetmarkten, concurrentie van goedkope Aziatische producten en de systeemwisseling verzwakten het bedrijf. Poltex ging in 1991 failliet en grote delen van het terrein kwamen leeg te staan.

Een plein tussen de oude hallen

Sinds 2006 heet het voormalige fabrieksterrein Manufaktura. Winkels en restaurants gebruiken vroegere werkplaatsen, de hoge spinnerij werd een hotel en de negentiende-eeuwse weverij huisvest ms2, een museum voor kunst uit de twintigste en eenentwintigste eeuw. In de voormalige afwerking zit het Muzeum Fabryki.

Tussen de bakstenen gevels ligt nu een vrij toegankelijk plein. Sinds 2017 draagt het de naam Rynek Włókniarek Łódzkich, het plein van de textielarbeidsters van Łódź. Kunst- en sportevenementen, museumbezoek en afspraken namen er de plaats in van productie en intern goederenvervoer. De naam houdt de vrouwelijke arbeiders zichtbaar naast de fabrikant die zijn naam aan het complex gaf.

Niet ieder fabrieksdeel bleef staan. Voor het winkelcentrum verdwenen lage hallen met sheddaken, weverijen en de ververij. Nieuwe bouwvolumes en het plein vervingen delen van het interne spoor en het oude stratenpatroon. De lange gevelwanden tonen nog de omvang van de katoenproductie, maar niet meer het hele traject van baal katoen tot afgewerkt doek.

Het publiek veranderde mee. Hotelgasten, kantoormedewerkers, gezinnen en museumbezoekers gebruiken gebouwen die vroeger vooral voor personeel bestemd waren. Een nieuwe glazen toegang tot de winkelgalerij staat tussen gerestaureerde metalen ramen en rode fabrieksmuren. Handel bleef, maar balen katoen maakten plaats voor winkeltassen.

Aan de overkant veranderden de famuły

Aan de andere kant van Ogrodowa staan voormalige famuły, meerlaagse arbeidershuizen. Ze lagen vlak bij de fabriekspoorten, samen met een kantine en theater. Het bedrijf hield productie en het dagelijks leven van zijn arbeidskrachten dicht bij elkaar.

Aan Ogrodowa 24 zijn zulke huizen gerestaureerd tot tachtig stadswoningen, kantoren en dienstruimten. Op het vroegere erf met houten brandstofschuren liggen nu bomen, banken, pergola’s en wandelpaden. Bij Drewnowska verrezen nieuwe wooncomplexen; andere oude arbeidershuizen worden verbouwd voor appartementen, huurwoningen en hotelruimte.

De straat heeft daarmee weer dagelijks woon- en kantoorverkeer. De band met fabriekswerk is verdwenen: wonen naast katoenproductie werd wonen naast winkels, musea, kantoren en hotelkamers.

Naald en computer in het huidige Łódź

De massaproductie van Poznański keerde niet terug, maar textielwerk bestaat in Łódź nog in ateliers en opleidingen. Textilab aan Gdańska 37/3 geeft beginners les in het inrijgen en bedienen van een naaimachine. Cursisten maken onder meer een gevoerde tas met rits en leren kleding inkorten of innemen, ritsen vervangen en gaten stoppen.

Het Branżowe Centrum Umiejętności nr. 1 aan Żeromskiego 115 behandelt de technische kant van het vak. Deelnemers werken er met digitaal textiel- en patroonontwerp, materiaalonderzoek, computergestuurd borduren en sublimatiedruk. De school gebruikt onder meer een industriële Stoll-breimachine, een borduurmachine en een sublimatieprinter.

Kleermakers vermaken kleding bij ELES Zakład Krawiecki in Łódź.

In een andere buurt repareert ELES Zakład Krawiecki aan Retkińska 113/117 kleding: de werkplaats neemt in, legt uit en kort af, vervangt ritsen en zet drukknopen. Stikmachine, overlock, zomenmachine en drukknopenpers horen bij dat werk. De grote fabriek maakte plaats voor kleinere adressen waar mensen kleding herstellen, maken en het vak leren.

Praktisch bij Manufaktura

Manufaktura ligt tussen Zachodnia, Ogrodowa, Drewnowska en Karskiego. Trams 2, 3, 11A en 11B stoppen aan Zachodnia; bussen rijden naar Drewnowska en Ogrodowa-Gdańska. Voor het terrein is geen kaartje nodig. Winkels zijn doorgaans dagelijks open van 10.00 tot 22.00 uur, op zondag tot 21.00 uur.

Het Muzeum Fabryki aan Drewnowska 58 is dinsdag tot en met zondag open van 10.00 tot 18.00 uur. Vanaf 1 september 2026 kost een regulier kaartje 18 złoty. Voor rondleidingen en activiteiten vraagt het museum vooraf contact.

Tussen de weefgetouwen

In de voormalige afwerking laat het Muzeum Fabryki de route van katoen naar afgewerkte stof zien met een maquette, oorspronkelijke machines en gereconstrueerde werkplekken. Historische weefgetouwen werken er nog. Tussen de metalen machines lopen draden door het mechaniek, in een ruimte die ooit deel uitmaakte van een fabriek van 27 hectare.