Van graanzak tot galerie in de pakhuizen van Oamaru

Van de kade naar Harbour Street

Voormalige graan- en wolpakhuizen staan langs Harbour Street in Oamaru’s Victorian Precinct.

De Victorian Precinct ontstond niet als historisch decor, maar als de handelsrand van een snel groeiende havenstad. Graan en wol uit North Otago brachten vanaf de jaren 1860 geld en vracht naar de kust. In de jaren 1870 werden Harbour Street en Tyne Street het commerciële hart van Oamaru.

De open kust maakte dat werk aanvankelijk riskant. Na een zware storm in 1868 stegen de verzekeringskosten voor schepen. De aanleg van een betonnen golfbreker begon in 1872; Macandrew Wharf opende in 1875 en daarna daalde het aantal schipbreuken bijna tot nul. De havenautoriteit verdeelde vervolgens de grond tussen Tyne Street en zee in percelen. Aan Harbour Street kwamen graanloodsen en wolpakhuizen. Banken, kantoren en winkels bedienden de handel vanaf Tyne Street.

Graan en wol kwamen vanuit het achterland per spoor naar de pakhuizen en gingen vandaar naar andere delen van Nieuw-Zeeland en naar overzeese bestemmingen. Vanaf 1884 vertrok ook gekoeld schapen- en lamsvlees uit Oamaru; de Elderslie voer rechtstreeks naar Londen. In deze gebouwen werden bulkgoederen verzameld, opgeslagen en verplaatst voordat ze de kade bereikten.

Kalksteen voor pakhuizen met bravoure

De handel betaalde niet alleen voor grote opslagruimten, maar ook voor opvallend veel steenhouwwerk. De meeste pakhuizen aan Harbour Street dateren uit 1870–1885. Ze combineren neoclassicistische gevels met motieven uit de Italiaanse renaissance: regelmatige vensterassen, rondbogen, pilasters, kroonlijsten en zware hoekblokken. De gevels sluiten op elkaar aan in dezelfde lichte kleur, maar verschillen in hoogte en versiering.

De plaatselijke Oamaru-steen maakte dat detailwerk mogelijk. Deze fijnkorrelige bryozoënkalksteen is bij winning zacht en hardt daarna uit. Steenhouwwers konden er reliëfs, scherpe profileringen en kleine ornamenten in snijden. De warme, honingwitte kleur houdt de lange gevelwand bij elkaar.

Sumpter’s Grain Store toont de Victoriaanse dadendrang zonder veel schroom: een rustica plint, rondbogige bovenramen, Korinthische pilasters en sluitstenen geven een graanpakhuis het voorkomen van een Venetiaans palazzo. Op de hoek met Wansbeck Street staat het voormalige Loan and Mercantile-pakhuis, drie verdiepingen hoog en gebouwd voor 100.000 zakken graan. Vier liften op waterkracht brachten die zakken omhoog. Gietijzeren kolommen, kaurihouten balken en trappen herinneren binnen aan dat werk.

Meeks Store: zaadreinigers en fietsen

J&T Meek liet Meeks Store aan 6 Harbour Street in 1876 bouwen voor 30.000 zakken graan. Toen de graanproductie terugliep, kwamen er in de jaren 1920 machines voor het reinigen van graszaad. Later diende het pand als wolpakhuis.

De zaadreinigers staan er nog en maken deel uit van de presentatie. De Buggy Robot Gallery en fietsreisbedrijf Cycle Journeys gebruiken nu de grote pakhuisruimte; Cycle Journeys renoveerde het gebouw als hoofdkwartier. Hoge deuren, zware vloeren en ruime verdiepingen dienen daarmee opnieuw kleine ondernemingen, al komen er geen graanzakken meer binnen.

Op 3 Harbour Street toont Crafted: Waitaki Artisan Gallery werk van ongeveer vijftien lokale makers. In de galerie liggen weefwerk, glas, houtdraaiwerk, manden, beeldhouwwerk, schilderijen en textiel. Leden van het collectief bemannen de zaak zelf en lichten materialen en werkwijzen toe. Initiatiefnemers Rod en Sue McLean verkopen er ook het gelimiteerde textiel van McLean & Co Weavers. De galerie is vooral een plek om afgewerkt werk van dichtbij te bekijken; de beschikbare informatie bevestigt geen vaste demonstratiewerkplaats.

Smith’s Grain Store heeft twee kanten

Smith’s Union Grain Store staat op de hoek van Harbour Street en Tyne Street. Aan Tyne Street kreeg het pakhuis rustica-pilasters, rondbogige openingen, Korinthische kapitelen en beeldhouwwerk. De zijde aan Harbour Street bleef veel soberder en functioneler, als laadkant van het gebouw. Die twee gevels tonen het oude onderscheid tussen handelsstraat en opslagwerk.

Op de bovenverdieping aan 9 Harbour Street werkt Donna Demente in de Grainstore Gallery, een combinatie van atelier, salon, verzameling en klein museum. Bezoekers zien er schilderijen, gedetailleerde maskers en bustes en gezichten van papier-maché, tussen verzamelobjecten en kleine opstellingen. Smith’s was eerst zaadopslag en huisvestte daarna bijna zeventig jaar de plaatselijke krant.

Aan de Tyne Street-zijde zitten nu het Waitaki Whitestone Geopark en de New Zealand Whisky Collection Cellar Door. De whiskyzaak gebruikt het pakhuis als proef- en verkooplokaal; de bronnen bevestigen geen distillatie in het gebouw. De begane grond dient ook voor buurtbijeenkomsten.

Werk achter de gevels van Tyne Street

De huidige werkplekken beperken zich niet tot de bekendste gevelwand. Beeldhouwer Ian Andersen gebruikt een doorlopende studio van 11 Harbour Street naar 15 Tyne Street. Bezoekers kunnen hem daar aan het werk zien. In McCarthy’s voormalige kolenwinkel aan 27 Tyne Street zitten zes ateliers en werkplaatsen, een kleine evenementenruimte, een ambachtswinkel en een brouwerij. Het oude erf, de boogdoorgang en drie verschillend gebouwde traveeën zijn behouden. Tot in de vroege jaren 1990 kwamen hier kolen per spoor aan.

Craftwork Brewery gebruikt Anderson’s voormalige graanopslag aan 10 Harbour Street. Het proeflokaal schenkt bier en rondleidingen voeren, na reservering, door de brouwerij. De grote binnenruimte dient zo weer voor productie en voorraad, maar nu met brouwketels in plaats van bulkwaar.

Praktisch langs de pakhuizen

De Victorian Precinct ligt rond Harbour Street en Tyne Street. Een logisch beginpunt is 2 Harbour Street; loop via Harbour Street en keer terug via Tyne Street. QR-codes op ramen vertellen de geschiedenis van afzonderlijke panden. De zaken hebben geen gezamenlijke openingstijden, dus controleer vooraf de plek die u wilt bezoeken. Craftwork vraagt voor een rondleiding minimaal een week vooraf een reservering; Ian Andersen vermeldt geen vaste publieksuren. In de straten rond het centrum is parkeerruimte; op zondag en feestdagen is parkeren gratis.

Bij Humber Street eindigt de laadroute

Hoge laaddeuren omlijsten het voormalige Loan and Mercantile-pakhuis aan Harbour en Wansbeck Streets.

Spoorverbindingen en de beter uitgeruste havens van Dunedin en Timaru trokken geleidelijk vracht weg uit Oamaru. De laatste kustvaarder vertrok in 1974. Daardoor bleven Harbour Street en Tyne Street grotendeels ongemoderniseerd. Vanaf de late jaren 1980 kregen de pakhuizen door restauratie en verhuur nieuwe gebruikers.

Bij 1 Humber Street staat de voormalige graanlift uit 1883, nu Steampunk HQ. Achter de zware ingang tonen interactieve installaties fictieve machines, sculpturen, films en geluid in een gebouw dat ooit graan omhoogbracht.