Rajaportti: waar Tampere samen naar de sauna gaat

Vanuit Tampere de heuvel op

Houten huizen en een trap klimmen tegen de steile helling van Pispala in Tampere op.

De weg naar Rajaportti loopt door Pispala, een wijk op een steile rug tussen de meren Näsijärvi en Pyhäjärvi. Kronkelende wegen en lange trappen gaan langs houten huizen, tuinen en gebouwen met uiteenlopende vormen en materialen. Vanaf de kam zijn beide meren te zien.

Dat onregelmatige straatbeeld ontstond rond 1900. De fabrieken van Tampere trokken arbeiders aan, maar binnen de stadsgrens ontbrak betaalbare woonruimte. Veel gezinnen vestigden zich daarom in Pispala, dat toen nog buiten Tampere lag. Bewoners bouwden er zonder samenhangend bouwtoezicht op en tegen de helling; op sommige plekken namen trappen de plaats van straten in.

De openbare sauna hoorde bij dat dagelijks leven. In 1930 telde Pispala ruim 11.000 inwoners en ongeveer 2.500 woningen, maar slechts elf huizen hadden een eigen bad- of douchekamer. Wie warm water en een grondige wasbeurt nodig had, ging dus naar buiten.

Tampere kende op het hoogtepunt meer dan honderd openbare sauna’s. Mensen wasten zich er, hielden een oog op elkaars kinderen en wisselden nieuws uit. Warmte, water en buurtcontact kwamen onder hetzelfde dak samen, niet uit nostalgie maar omdat baden thuis voor de meesten geen optie was.

Een winkel, een erf en Maria’s sauna

Aan Pispalan valtatie begonnen Hermanni en Maria Lahtinen in 1900 een winkel. Maria verwarmde op het erf een houten sauna voor haar gezin en de buren. Daarna kwamen meer buurtbewoners; Rajaportti rekent 1906 als het begin van de openbare sauna.

De huidige stenen sauna dateert uit 1915. Aanvankelijk gebruikte iedereen dezelfde ruimte. Nadat gemengd saunabaden in 1931 werd verboden, scheidde eerst een gordijn de mannen en vrouwen. Later kwam er een vaste wand. De twee afdelingen delen nog altijd één kachel.

Rajaportti bleef niet vanzelf open. Na een korte sluiting nam de Pispala Sauna Association in 1989 beheer en onderhoud over. Bewoners droegen bij aan de bescherming van het bouwblok in 1996. De stad Tampere bezit het complex; de vereniging houdt de sauna draaiend en organiseert activiteiten in en rond het café.

Die voortzetting bewaart vooral een gewone reeks handelingen: binnenkomen, kleding aan een haak hangen, wassen en een plek op de bank zoeken. In drukke jaren wachtten bezoekers soms tot er in de kleedruimte een kledinghaak vrijkwam.

Boven de kachel

Aan de straatkant zitten het café en de toiletten; de sauna ligt aan de binnenplaats erachter. Binnen gaat een trap een halve verdieping omhoog naar de hete banken op een stenen galerij. De wasruimte ligt lager en is koeler. Lichte, gekalkte muren, rechte houten banken en de donkere kachel geven het interieur zijn sobere vorm.

De kachel is een gemetseld blok van drie kubieke meter, gevuld met meer dan een ton stenen. Voor opening verhitten meterlange houtblokken de steenmassa. Daarna dooft het vuur, sluiten de luiken en geeft de kachel de opgeslagen warmte gedurende middag en avond af.

Water bereikt de stenen via luiken aan weerszijden. De stoom stijgt van onder de verhoogde banken naar de zitplaatsen. Vroeg op de dag is de löyly droger en steviger; later wordt de stoom zachter en vochtiger.

De compacte ruimte maakt het delen heel praktisch. Bezoekers nemen niet meer bankruimte dan nodig, schuiven bij drukte op en stemmen nieuw water op de stenen met elkaar af. Wie wil afkoelen, daalt af of loopt naar de gezamenlijke binnenplaats. Daarna wacht dezelfde korte klim naar de galerij.

Samen zitten zonder sociale opdracht

Rajaportti is geen nagebouwd arbeidersinterieur. Mensen komen er nog altijd baden, koelen buiten af en blijven desgewenst in het café. Concerten, poëzie, quizzen en andere bijeenkomsten gebruiken het café en de binnenplaats ook buiten de saunabanken.

Op reguliere dagen gebruiken vrouwen en mannen afzonderlijke afdelingen. Tijdens aangekondigde gemengde sessies deelt iedereen kleedkamers en banken; badkleding mag, maar hoeft niet. Rajaportti houdt ook stille sessies. Dan blijft de saunaruimte stil en gaat het bijpraten naar de binnenplaats of het café.

Een gesprek beginnen hoeft niet. Zwijgen, kort groeten, wachten op een vrije plek en rustig naast elkaar zitten passen allemaal bij een openbare sauna. De ontmoeting zit vaak in kleine handelingen: dezelfde deur openen, opschuiven en rekening houden met de warmte die iedereen in de ruimte deelt.

Eerst wassen, dan löyly

De etiquette begint vóór de hitte. Bezoekers wassen of douchen zich eerst en leggen een handdoek of zitdoek op de bank. Bij drukte blijft niemand languit liggen. Telefoons en camera’s blijven buiten de saunaruimte.

Rajaportti noemt die omgangsvorm saunarauha, saunavrede. Rustig praten mag tijdens gewone uren, schreeuwen en ruzie niet. Een stille sessie blijft werkelijk stil. Wie water op de stenen wil doen, vraagt het eerst aan de anderen. Heeft iemand bezwaar, dan blijft de lepel bij de emmer.

De kledingregel hangt af van de sessie. Tijdens de reguliere opening zijn er aparte afdelingen voor vrouwen en mannen. Op gemengde avonden kiest iedere bezoeker tussen naakt en badkleding. Het personeel kan bij binnenkomst uitleggen welke afspraak die dag geldt.

Praktisch bij Rajaportti

De reguliere sauna is open op maandag en woensdag van 16.00 tot 22.00 uur en op vrijdag en zaterdag van 14.00 tot 22.00 uur. Volwassenen betalen €8 op maandag en woensdag, en €12 op vrijdag en zaterdag. Kinderen van 6 tot en met 15 jaar betalen €4; jongere kinderen mogen gratis mee. Een handdoek huren kost €4 en een zitlapje €1. Voor de openbare sauna is geen reservering mogelijk. Gemengde sauna-avonden vallen op aangekondigde donderdagen; toegang kost €8 en bij drukte geldt een maximale saunatijd van twee uur.

Terug naar de binnenplaats

Stoom stijgt bij de gemetselde kachel van Rajaportti onder de verhoogde houten banken in Pispala.

Na de galerij volgt de trap omlaag, weg van de warmte die zich boven de kachel verzamelt. De deur naar de gezamenlijke binnenplaats gaat open. Koele buitenlucht raakt verhitte huid, terwijl achter de muur dezelfde steenmassa de volgende löyly draagt.