Van Ballarò naar het zeelicht van Palermo

Handen aan het werk

De ochtend begint tussen handen. Ze stapelen tomaten naast kroppen sla, hangen trossen uien en knoflook boven een toonbank en draaien aubergines met hun donkere, glanzende kant naar voren. Kratten sluiten de ruimte tussen de kramen. Schalen rusten op eenvoudige stellages. Onder de luifels branden lampen boven fruit, groente, vis en vlees.

Via Ballarò is op dit uur geen straat waar toevallig handel plaatsvindt. Kramen, manden en bakken nemen de doorgang in. Voetgangers schuiven langs de randen, tussen een uitstalling en een kar met nieuwe voorraad. Op de brede, oude stenen rond Piazza Ballarò dient de bestrating als werkvloer. Smeltwater van visijs maakt delen van het wegdek donker.

Dan klinkt de abbanniata. Verkopers rekken woorden uit, laten rijm in een roep vallen en zetten hun stem boven het geratel van kisten en schoenen op steen. Verderop neemt een volgende kraam het ritme over. Die uitroepen hebben geen vaste tekst. Ze prijzen de waar aan en trekken klanten naar de toonbank.

Op het ijs wisselen kleuren elkaar af. Rode mul en garnalen liggen naast witte inktvis en blauwgrijze vis; zeewier vult open plekken. Messen snijden tonijn en zwaardvis ter plaatse aan. De stukken verdwijnen in papier of zakken. Een vis moet schoon, een tomaat in een tas en een krat uit de loop. Het werk kent hier weinig stilstand.

Olie onder de luifels

Tussen de rauwe ingrediënten staat eten dat meteen mee kan. Grote schalen dragen panelle, platte beignets van kikkererwtenmeel. Verkopers stoppen ze met crocchè, ook wel cazzilli, aardappelkroketten met peterselie, in sesambrood. Elders liggen stukken sfincione en arancine klaar. Broodjes met in reuzel bereide runderlong en -milt krijgen citroen, ricotta of geraspte kaas. Spiesen met stigghiole gaan op de grill.

De geuren blijven niet bij hun eigen kraam. Vers brood ruikt naar gist. Olie sist bij het bakken. Rook van geroosterde sardines trekt door de smalle doorgang en mengt zich met kruiden, vlees en vis. In een heldere zomerperiode houdt de schaduw onder de doeken de warmte nog even tegen. Buiten die schaduw wordt het snel lichter en warmer.

Een beeld van Handen aan het werk.

Ballarò toont meer dan olijven, kaas, gedroogde tomaten en lokale groene bloemkool. Tussen die Siciliaanse voorraad liggen ook Thaise basilicum, sperziebonen en groene papaja. Handen wegen, snijden, herschikken en vullen lege plekken aan. Een berg groente zakt in zodra er zakken van verdwijnen. Een nieuwe kist herstelt de hoogte.

Aan het noordwestelijke einde van Via Ballarò voeren Via Casa Professa en Via del Ponticello naar Via Maqueda. De marktstemmen blijven nog een paar hoeken hoorbaar. Eerst valt het sissen van olie weg. Daarna staan de roepen verder uit elkaar, als geluid dat achter gevels blijft hangen.

Meer straat, meer licht

Via Maqueda geeft de voetganger meer ruimte tussen de gevels. De drukte is niet weg, maar de blik kan verder vooruit. Een wit gemarkeerde strook houdt het midden vrij; dezelfde lijn loopt over Via Vittorio Emanuele. Na kratten, uitstekende tafels en lage luifels oogt dat lege hart bijna overdreven ordelijk. Zelfs een verkeersstrook krijgt in Palermo iets van een toneeldecor.

De ondergrond verandert van blok tot blok. Versleten basalt raakt opgelapt asfalt en hobbelige trottoirstukken. Sommige muren dragen nieuw stucwerk, andere tonen beschadigingen of onafgewerkte randen. In delen van de oude stad staan gebouwen deels open naar de lucht, met planten tussen verdwenen verdiepingen. Boven de straat hangen balkons. Wasgoed kan ertussen drogen; open luiken op straatniveau geven korte doorkijken naar kamers achter de gevel.

Op de markt zat kleur op armlengte: rood van tomaten, groen van sla, zilver van vis. Hier nemen steen, stucwerk en schaduw het over. Op heldere zomerdagen valt de zon hard in de bredere stukken straat, terwijl smalle zijstraten donker blijven. De zee is nog niet te zien. Via Vittorio Emanuele loopt er wel recht naartoe.

Vier gevels, één richting

Bij Quattro Canti kruisen Via Maqueda en Via Vittorio Emanuele elkaar. Vier straatopeningen en vier gebogen gevelwanden vormen een achthoek. Fonteinen staan op straatniveau; beelden staan in nissen daarboven. In de loop van de ochtend schuift het zonlicht van wand naar wand.

Een beeld van Vier gevels, één richting.

Vanaf hier gaat de wandeling oostwaarts. Via Vittorio Emanuele trekt als een lange rechte strook tussen de gebouwen door, met de witte middencorridor nog zichtbaar. De marktwaar verdwijnt uit beeld. Balkons, luiken en ruwe muren blijven, maar de straatwand staat verder weg. Boven de daken komt meer lucht vrij.

Aan het einde staan de twee delen van Porta Felice aan weerszijden van de doorgang. Achter de poort verandert de maat van de stad in één keer. Gevels begrenzen het zicht niet meer. Het Foro Italico ligt als een brede groene kuststrook tussen La Cala en Villa Giulia.

Gras aan de rand van de golf

Gras ligt naast de verharde promenade. Kleurrijk gestreepte keramische paaltjes scheiden het fietspad van het groen. Verderop staan bankachtige zitelementen, gericht op het water; totems markeren het centrale pad. Na vochtige marktsteen, opgelapt asfalt en de witte lijn door de stad loopt de ondergrond hier vlak en lang door.

De ochtend laat ruimte, maar geen leegte. Wandelaars, fietsers en hardlopers gebruiken de kuststrook. Een fietswiel rolt over het pad. Schoenen tikken op de verharding. Bij het gras houden mensen een gelijkmatig tempo aan. De marktgeluiden reiken niet tot hier.

Voor de kust ligt de boog van de golf. Monte Pellegrino staat aan de ene kant van het uitzicht; verder weg ligt Capo Mongerbino. Laag ochtendlicht weerkaatst feller op het water dan tussen de beschutte straten van Ballarò. Op warme dagen kan een luchtstroom vanaf de Tyrrheense Zee over de open promenade merkbaar zijn.

Aan de rand van Foro Italico eindigt het pad niet met een monument of een bord. Het gras ligt stil naast de verharding. Daarachter splijt het lage licht op de golf in losse, witte schitteringen.