Thermos onder de arm: mate aan de rambla van Montevideo

Een kleine beker aan een enorme rivier

Aan de waterkant van Montevideo vallen twee voorwerpen steeds opnieuw op: een thermos onder de arm of in een tas, en een matebeker in de hand. De thermos houdt heet water beschikbaar. Daardoor kunnen mensen buiten bijschenken, tijdens een wandeling, een gesprek of een pauze aan de kust.

Dat is vooral een praktische gewoonte. Mate wordt van oudsher nauwelijks als kant-en-klare drank in cafés en restaurants verkocht. Wie mate drinkt, neemt vaak zelf yerba, beker, metalen bombilla en warm water mee. De set hoort niet bij een speciaal matehuis en hoeft niet thuis te blijven tot een vast uur. Hij gaat mee naar buiten.

De schaal van het water maakt dat kleine huisraad opvallend. De Río de la Plata is hier een trechtervormig, ondiep estuarium waarin zoet rivierwater en Atlantisch water mengen. Op de lijn tussen Montevideo en Punta Piedras is het water ongeveer honderd kilometer breed; verder naar de monding groeit die breedte tot circa 220 kilometer. Vanaf de rambla ligt er dus geen duidelijke overkant achter de beker, maar een horizon van water.

Dat water is niet altijd helderblauw. De Río de la Plata voert fijne slib- en kleideeltjes aan, terwijl wind en golven sediment van de bodem kunnen losmaken. Kleur en helderheid veranderen daardoor met stroming en weer. Ook de waterstand en de verdeling van zout en zoet water reageren sterk op de wind. Aan deze open kust blijft een thermos een eenvoudig gebruiksvoorwerp: heet water binnen handbereik, ook wanneer mensen niet direct weer naar huis gaan.

Graniet tussen Ciudad Vieja en Parque Rodó

De rambla ligt niet langs een ongeschonden oever. Montevideo groeide eerst rond de havenbaai en keerde de zuidkust lange tijd grotendeels de rug toe. Vanaf het einde van de negentiende eeuw behandelden ontwerpers en bestuurders die kust steeds meer als promenade, stadsgrens en verbinding tussen het centrum en nieuwe woonwijken.

Losse delen verschenen bij Parque Urbano in 1906, Pocitos rond 1910 en Carrasco in 1912. In de jaren twintig koppelde de stad oude en nieuwe stukken aan elkaar. In 1952 reikte de kustverbinding tot Arroyo Carrasco. Tussen Escollera Sarandí en Arroyo Carrasco ligt nu een beschermde, doorlopende strook van 22 kilometer met wegen, trottoirs en aangrenzende openbare ruimte.

Een klein gezelschap zit met mate en een thermos op de granieten muur van Rambla Sur.

Rambla Sur veranderde de kust het ingrijpendst. Het plan van Juan P. Fabini uit 1922 trok een nieuwe weg van Escollera Sarandí naar Parque Rodó. Keermuren, baggerwerk en ophogingen maakten nieuw land; de stranden Santa Ana en Patricios verdwenen. Ook El Bajo, een arme kustbuurt, werd gesloopt en de bewoners werden verdreven. De brede openbare waterkant van nu heeft dus een harde voorgeschiedenis.

Langs dit zuidelijke deel liggen brede stoepen, een lage zitmuur van roze graniet en terrassen boven het water. De muur dient ook als bank. Wandelaars stoppen er, vissers staan aan de harde waterkant en kleine gezelschappen blijven er met een thermos zitten. Sinds 2024 loopt bovendien een fietspad van Escollera Sarandí tot de vissersclubs tegenover het Teatro de Verano.

Vissers op de Escollera Sarandí

Aan de westkant steekt de Escollera Sarandí vanaf het einde van de voetgangersstraat Sarandí het water in. Hengelaars gebruiken de golfbreker veelvuldig. Vanaf de pier zijn de havenbaai, binnenlopende schepen en de Cerro te zien. Hier ziet de openbare rand er anders uit dan op de stranden verder oostwaarts. Mensen wachten bij hun hengel, volgen het scheepvaartverkeer of lopen naar het uiteinde van de pier.

Mate staat daar niet los van die bezigheden. De beker kan in één hand blijven, terwijl de thermos heet water bevat voor een langer verblijf. Sommige mensen drinken alleen met hun eigen set. Binnen een bestaande groep kan één beker met dezelfde bombilla van persoon naar persoon gaan; degene die schenkt, bepaalt het tempo van die ronda. Dat gedeelde gebruik is geen algemene regel en ook geen uitnodiging aan iedere voorbijganger.

De gewoonte hoort bovendien bij de bredere Río-de-la-Plata-regio en is niet exclusief Uruguayaans. In Uruguay kreeg mate door de tijd heen verschillende betekenissen: de drank heeft inheemse wortels, werd door kolonisatie toegeëigend, verbonden aan de gauchoverbeelding en later opgenomen in het dagelijks leven van de stad. Beelden van mate bevestigden of betwistten ook ideeën over klasse, gender, ras en mannelijkheid. De thermos op de pier zegt daarom meer als gebruiksvoorwerp dan als folkloristisch embleem.

Klapstoelen, skaters en zand bij Pocitos

Ten oosten van Parque Rodó wisselen rotsige punten, zandstranden en kleine havenkommen elkaar af. Bij Punta Carretas liggen vissersclubs en werkt een kleine gemeenschap van ambachtelijke vissers. Rond het Puertito del Buceo komen havenactiviteiten, watersport en een skatepark samen.

De rambla blijft ondertussen verkeersweg én voetgangerspromenade. Mensen wandelen, hardlopen, fietsen en skaten langs de aaneengesloten kust. Anderen blijven op het strand, in een park of aan een lage muur zitten. In Pocitos is mate gedocumenteerd bij het skatepark, naast strandvoetbal op het zand. In de zomer nemen groepen ook klapstoelen mee naar de boulevard. De beker verschijnt hier midden tussen beweging en verblijf, niet binnen een afgezonderd ritueel.

Daarom zijn thermos en matebeker zo vaak samen zichtbaar. De thermos maakte mate in de twintigste eeuw draagbaar op straat, in de bus en op het strand. Aan de rambla kunnen mensen na het lopen blijven zitten, tijdens een gesprek bijschenken of de beker binnen een kring laten rondgaan. Niet iedere wandelaar drinkt mate, maar voor de drank is geen vaste tafel of verkooppunt nodig.

Aankomen bij Playa Ramírez

Bij Parque Rodó verbindt de kuststrook Playa Ramírez met de canteras, het Teatro de Verano en het vernieuwde Paseo Verde. Paseo Verde ligt aan Rambla Presidente Wilson, bij Avenida Julio María Sosa, met een breder kustpad, verlichting, beplanting en een balkon boven de Río de la Plata.

Voetgangers, fietsers en vissers gebruiken hier dezelfde rand. Wind vanaf het brede estuarium kan over pad en muur trekken. Vanaf het park verschijnt bij de rambla geen overkant, maar water tot aan de horizon. Op de lage kustmuur passen een zittend lichaam, een beker binnen handbereik en daarnaast de thermos die het volgende bijschenken mogelijk houdt.